Mōʻaukala a me ka Pōʻaiapili o nā ʻŌlelo ʻElua
He hana kamahaʻo a me ka paʻakikī ka unuhi ʻana i waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Malata (Maltese). He ʻōlelo ʻōiwi ka ʻōlelo Hawaiʻi no ka ʻohana ʻōlelo ʻAusetoneleki (Austronesian), e hōʻike ana i kekahi moʻomeheu pili kai a me ka pili ʻuhane hohonu o ko Hawaiʻi pae ʻāina. Ma kēlā ʻaoʻao o ke ao, ʻo ka ʻōlelo Malata kekahi ʻōlelo kūikawā loa o ka ʻohana ʻōlelo Semika (Semitic), akā ua hoʻololi nui ʻia e nā ʻōlelo Loma (Romance) e like me ka ʻōlelo ʻĪkālia a me ka ʻōlelo Sikilia, a me ka ʻōlelo Pelekania pū kekahi. No ka hoʻomaopopo ʻana i nā pilikia unuhi, he mea pono e nānā i ka mōʻaukala o nā ʻōlelo ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia me nā kani liʻiliʻi loa (ʻewalu wale nō kani palapala a me nā vowel ʻelima me ke kahakō), akā he nui kona manaʻo pili pōʻaiapili. ʻO ka ʻōlelo Malata, he ʻōlelo ia i hoʻomaka mai ka ʻōlelo ʻAlapia o ka wā kahiko, akā ua palapala ʻia me ka huapalapala Lākina. ʻO ia wale nō ka ʻōlelo Semika e hoʻohana ana i nā huapalapala Lākina ma ke ʻano he kānāwai. I ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Malata, pono e alahula i nā ala e pili ana i ke kumu o ka manaʻo a me ka ʻokoʻa o nā kaona pili lāhui. ʻAʻole hiki ke unuhi huaʻōlelo ma ka huaʻōlelo wale nō; pono e unuhi i ke ola a me ke kiʻi o ka ʻōlelo.
Nā ʻAha Kūpene o ka Piliolelo: VSO a me SVO
He mea nui ka piliolelo ma kēia kaʻina hana unuhi. Aia i ka ʻōlelo Hawaiʻi ke kūkulu ʻana i kapa ʻia ʻo VSO (Verb-Subject-Object). Ma kēia ʻōnaehana, hele pinepine ka hana ma mua o ka mea nāna ka hana. No ka laʻana, "Ua inu ka mea unuhi i ka wai." Ma ka ʻōlelo Malata, ua maʻamau ke kūkulu ʻia ʻana ma ka SVO (Subject-Verb-Object), e like me ka hapa nui o nā ʻōlelo o ʻEulopa, ʻoiai e hiki nō ke hoʻohana i ka VSO no ke kalele ʻana i kekahi manaʻo kikoʻī. Ke unuhi ka mea unuhi, pono ia e hoʻololi i ka holo o ka noʻonoʻo mai ka VSO o ka Hawaiʻi a i ka SVO o ka Malata me ka nalowale ʻole o ka manaʻo kalele. Eia kekahi, he mea paʻakikī ka ʻōnaehana root-and-pattern (māpuna huaʻōlelo) o ka ʻōlelo Malata kahi e hoʻohui ʻia ai nā vowel i waena o nā kōnane Semika ʻekolu no ka hana ʻana i nā manaʻo like ʻole, a he mea ia i kamaʻāina ʻole i ka mea ʻōlelo Hawaiʻi. Pono nō hōʻi e mālama i nā tense a me nā aspect o ka haʻiʻano (verbs) i ʻole e huikau ke au o ka manawa.
Nā Tohu Kikoʻī a me ke Kani ʻana: ʻOkina, Kahakō, a me nā Kūlana Malata
Pono e akahele loa i nā tohu kikoʻī o ka ʻōlelo Hawaiʻi—ʻo ka ʻokina (ʻ) a me ke kahakō (ā, ē, ī, ō, ū). Loaʻa kēia mau tohu no ka hōʻike ʻana i ke kani a me ka manaʻo kūpono. Inā haʻalele ʻia ke kahakō a me ka ʻokina, e hoʻololi loa ana ka huaʻōlelo. No ka laʻana, he ʻokoʻa loa ka "manaʻo" (thought) ma mua o ka "manao" (maʻi maloʻo o ka ʻili ma kekahi pōʻaiapili). Pēlā nō i ka ʻōlelo Malata, aia nā huapalapala kūikawā me nā tohu e like me ke "ċ", "ġ", "ħ", a me ke "ż", a he mea koʻikoʻi ke "għ" (għajn) i kani ʻole akā hoʻolōʻihi i nā vowel pili. I ka hana ʻana i ka unuhi kikohoʻe, pono ka mea unuhi e hoʻohana i nā keyboard kūpono a me nā polokalamu unuhi e kākoʻo ana i kēia mau huapalapala ʻelua i ʻole e huikau nā huaʻōlelo a e mālama ʻia ai ka pololei o ka palapala. ʻO ka hoʻokomo ʻole ʻana i kēia mau tohu ke kumu o ke keʻakeʻa ʻana i ka hoʻomaopopo ʻana o ka mea heluhelu mānaleo.
Ka Unuhi ʻana i nā Manaʻo Kaona a me ka Noho ʻAna Pono
Eia kekahi poʻomanaʻo koʻikoʻi loa: ka unuhi ʻana i ka manaʻo hohonu a i ʻole ke "kaona". Loaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi he nui nā huaʻōlelo i piha i ka manaʻo ʻuhane a me ke kuʻuna e like me ke "Aloha", "Mana", "Pono", a me ka "ʻĀina". Inā hoʻāʻo ka mea unuhi e hoʻohana i kekahi huaʻōlelo maʻalahi o ka ʻōlelo Malata no kēia mau mea, e laʻana ka unuhi ʻana i ka "ʻĀina" he "art" (land) wale nō ma ka Malata, e nalowale ana ka manaʻo o ka pili ʻuhane o ka poʻe Hawaiʻi i ka honua. Pono e ʻimi i nā huaʻōlelo e pili ana i ke kuʻuna o ka poʻe Malata, ʻoiai he poʻe lākou i pili loa i ka moana a me ka honua pali o ko lākou mau mokupuni (Malta a me Gozo). Hiki ke hoʻohana i ka huaʻōlelo "wirt" (heritage/legacy) a i ʻole "art" me ka wehewehe pōkole ʻana ma o kekahi footnote a i ʻole ka hoʻonui ʻana i ka pōʻaiapili i loko o ka hopunaʻōlelo ponoʻī. ʻO ia pū kekahi me ke "Aloha", aia nā huaʻōlelo e like me "imħabba" (love) a i ʻole "sliem" (peace) akā he koʻikoʻi ke koho kūpono e mālama ai i ka manaʻo ʻoiaʻiʻo o ka poʻe Polonesia ma ka ʻōlelo o ka poʻe Waena Honua.
Nā Manaʻo Manaʻo no ka poʻe Unuhi ʻOihana
No ka poʻe a pau e makemake ana e hana i kēia hana unuhi kūikawā, eia kekahi mau manaʻo kōkua:
- E kūkulu i papa wehewehe huaʻōlelo kikoʻī: Ma muli o ka ʻokoʻa o nā ʻohana ʻōlelo ʻelua, he mea pono e loaʻa he papa huaʻōlelo e hoʻohālikelike ana i nā huaʻōlelo koʻikoʻi.
- Mai hilinaʻi wale i ka unuhi mīkini: ʻAʻole hiki i nā polokalamu e like me Google Translate ke hoʻomaopopo i ke kaona o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me nā huaʻōlelo Semika-Romance o ka ʻōlelo Malata ma ke ʻano kūpono. Pono ka nānā pinepine ʻana a ka mea unuhi kanaka.
- E mālama i ke kani o ka mele a me ka haʻiʻōlelo: He ʻōlelo mele ka ʻōlelo Hawaiʻi, a he ʻōlelo haʻiʻōlelo ikaika ka ʻōlelo Malata me kona mau kani Semika. E hoʻāʻo e mālama i ka holo leʻaleʻa o nā hopunaʻōlelo.
- E nīnau i ka poʻe mānaleo: I ka wā e unuhi ai i nā moʻolelo kahiko a i ʻole nā kānāwai, he mea pono ke kūkākūkā me nā mānaleo o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Malata e hōʻoia i ka pono o ka unuhi ʻana.
Nā Luʻuluʻu a me nā Pōmaikaʻi o ke Kaʻina Hana
He mea maopopo he nui nā pilikia ma ke ala o ka unuhi ʻana i waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua. Mai ka piliolelo a i ka orthography, pono ka mākaukau kiʻekiʻe. Akā, he pōmaikaʻi nui kēia no ke kūkulu ʻana i alahaka i waena o nā moʻomeheu ʻelua e kaʻawale ana ma ke kālaiʻāina a me ka honua, akā e hui ana ma o ka makemake e mālama i ko lākou pono ponoʻī a me ko lākou moʻolelo ma o nā huaʻōlelo. Ma o ka hoʻomaopopo ʻana i nā nuances o kēlā me kēia ʻōlelo, e hiki ai iā kākou ke hoʻokō i kekahi unuhi i piha i ka pono a me ke aloha. Ma o kēia ʻike hohonu, e puka mai ana he palapala unuhi maikaʻi loa e mahalo ana i nā mānaleo a pau o kēia mau ʻōlelo uʻi ʻelua.