Қазіргі жаһанданған әлемде сирек кездесетін тілдік жұптар арасындағы аударма мәселесі лингвистер мен кәсіби аудармашылардың қызығушылығын тудырып отыр. Осындай ерекше бағыттардың бірі — түркі тілдері тобына жататын қазақ тілінен роман тілдері тобына кіретін галисия (немесе галиция) тіліне аудару процесі. Галисия тілі — Испанияның солтүстік-батысында орналасқан Галисия автономиялық аймағының ресми тілі болып табылады және бұл тілде шамамен 2,4 миллионнан астам адам сөйлейді. Сыртқы ұқсастығына қарамастан, галисия тілі португал тілімен өте тығыз байланысты және испан тілінің күшті лексикалық әсеріне ие. Қазақ тілінен галисия тіліне сапалы аударма жасау тек екі тілдің сөздік қорын білуді ғана емес, олардың терең грамматикалық, синтаксистік және мәдени айырмашылықтарын ескеруді талап етеді.
1. Синтаксистік алшақтықтар: Сөйлемдегі сөздердің орналасу реті
Қазақ және галисия тілдерінің ең басты синтаксистік айырмашылығы сөйлем құрылымындағы мүшелердің орналасу тәртібіне байланысты. Қазақ тілі — типтік SOV (Subject - Object - Verb / Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) құрылымына негізделген тіл. Мұнда қимыл-әрекетті білдіретін етістік әрқашан сөйлемнің соңында тұрады. Керісінше, галисия тілі басқа роман тілдері сияқты SVO (Subject - Verb - Object / Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымын қолданады.
Аудармашы үшін бұл құрылымдық айырмашылық сөйлемді толықтай трансформациялау қажеттілігін тудырады. Мысалы, қазақ тіліндегі «Біз жаңа жобаны талқыладық» деген сөйлем галисия тіліне аударылғанда «Біз талқыладық жаңа жобаны» (Nos discutimos o novo proxecto) болып өзгереді. Күрделі құрмалас сөйлемдермен жұмыс істегенде, қазақ тіліндегі бағыныңқы сөйлемдердің баяндауыштары галисия тілінде сөйлемнің ортасына қарай ауысатындықтан, аудармашыдан ойлау логикасын толық өзгерту талап етіледі.
2. Грамматикалық тек (род) категориясы және артикльдер жүйесі
Қазақ тілінде грамматикалық тек (род) категориясы мүлдем жоқ. Бізде зат есімдер де, есімдіктер де текке бөлінбейді және үшінші жақтағы «ол» есімдігі барлық жынысқа ортақ қолданылады. Ал галисия тілінде кез келген зат есім міндетті түрде ер (masculino) немесе әйел (feminino) тегіне жатады. Сондай-ақ, зат есімнің алдында оның белгілілігін немесе белгісіздігін білдіретін артикльдер тұрады.
Аударма барысында қазақ тіліндегі белгілілік мағынасын (көбінесе табыс немесе басқа септіктер арқылы берілетін) галисия тіліндегі «o, a, os, as» белгілілік артикльдерімен немесе «un, unha, uns, unhas» белгісіздік артикльдерімен дәл сәйкестендіру қажет. Сонымен қатар, сын есімдер, есімдіктер және сан есімдер өздері анықтап тұрған зат есімнің тегімен және санымен жыныстық үйлесімділікте (concordancia) болуы шарт, бұл қазақ тілді аудармашыдан ерекше қырағылықты талап ететін тұс.
3. Морфологиялық жүйе: Агглютинация және флексияның текетіресі
Қазақ тілі агглютинативті тіл ретінде сөз түбіріне түрлі септік, жіктік және көптік жалғауларын тізбектей жалғау арқылы грамматикалық мағынаны тудырады. Ал галисия тілі — флективті және аналитикалық құрылымдағы тіл. Мұнда сөздер арасындағы байланыс негізінен предлогтар (көмекші сөздер) арқылы жүзеге асады.
Қазақ тіліндегі жеті септік жүйесі галисия тілінде арнайы предлогтар арқылы беріледі. Төмендегі мысалдар осы айырмашылықты көрсетеді:
- Барыс септігі (-ға/-ге): Галисия тілінде «a» немесе «para» предлогтарымен беріледі (мысалы: «кітапханаға» — «á biblioteca»).
- Шығыс септігі (-нан/-нен): «de» немесе «desde» предлогтары арқылы жүзеге асады (мысалы: «үйден» — «da casa»).
- Жатыс септігі (-да/-де): «en» предлогының көмегімен көрсетіледі (мысалы: «қалада» — «na cidade»).
4. Етістік жүйесі және жіктелетін тұйық етістік формасы
Роман тілдерінің ішінде галисия тілі өзінің өте бай етістік жүйесімен танымал. Мұнда етістіктердің шақтары, райлары және түрлері өте көп. Қазақ тіліндегі етістік формаларымен салыстырғанда, галисия тілінде субъюнктив (subxuntivo) деп аталатын, болжамды, қалаулы немесе шартты қимылды білдіретін етістік райы өте кең қолданылады. Бұл райдың өз ішінде осы шақ, өткен шақ және келер шақ формалары болады.
Бұдан бөлек, галисия тілінің португал тілімен ортақ бірегей ерекшелігі — жіктелетін тұйық етістіктің (infinitivo persoal) болуы. Бұл форма тұйық етістікке жіктік жалғауларын жалғау арқылы жасалады және сөйлемдегі субъектіні нақтылауға мүмкіндік береді. Қазақ тіліндегі «біздің келуіміз», «сендердің оқуларың» сияқты есімшелі құрылымдарды галисия тіліне аударғанда осы жіктелетін тұйық етістік таптырмас құрал болып табылады.
5. Мәдени бейімделу және ұлттық реалийлерді жеткізу
Аударма барысындағы ең күрделі кезең — мәдени кодтарды бейімдеу (локализация). Қазақ мәдениеті Орталық Азияның көшпелі өркениетімен, кең байтақ даласымен және мал шаруашылығымен байланысты болса, галисия мәдениеті Атлант мұхиты жағалауындағы балықшылық өмірмен, кельт мифологиясымен және ылғалды таулы ландшафтымен ерекшеленеді.
Қазақ тіліндегі «шаңырақ», «төр», «сүйінші», «жайлау» сияқты ұлттық концепттерді галисия тілінде бір сөзбен білдіру мүмкін емес. Бұл жағдайда аудармашы келесі әдістерді қолдануы керек:
- Сипаттамалы аударма: Ұлттық сөздің мағынасын галисия тілінде толық сөйлеммен түсіндіріп жазу.
- Транслитерация және сілтемелік түсіндірме: Сөздің дыбысталуын сақтай отырып, мәтіннің соңында немесе беттің төменгі жағында арнайы анықтама беру.
- Функционалды балама табу: Мәдениеттердегі ұқсас құбылыстарды салыстыру арқылы балама табу (мысалы, қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары мен галисиялық «gaita» волынкасының мәдени рөлін түсіндіру).
6. Аударма сапасын арттыруға арналған практикалық кеңестер
Қазақ-галисия тілдік бағытында жұмыс істейтін мамандарға мынадай кеңестер көмектесе алады:
- Жанама тілдерді көмекші ретінде пайдаланыңыз: Қазақша-галисияша тікелей сөздіктер жоқтың қасы. Сондықтан алдымен қазақ тілінен испан немесе португал тіліне аударып, содан кейін галисия тілінің нормативті сөздіктері (мысалы, Real Academia Galega) арқылы түпкілікті нұсқаны нақтылаған тиімді.
- Сөйлемдерді жеңілдетіңіз: Қазақ тіліне тән ұзын әрі күрделі синтаксистік орамдарды галисия тіліне аударғанда, мағынасын бұзбай бірнеше қысқа сөйлемдерге бөлген абзал. Бұл мәтіннің табиғи және түсінікті оқылуын қамтамасыз етеді.
- CAT (Computer-Assisted Translation) құралдарын тиімді қолданыңыз: Тілдік ерекшеліктерді біріздендіру және терминологиялық сәйкестікті сақтау үшін SDL Trados немесе Memsource сияқты бағдарламаларды пайдалану аударма өнімділігін айтарлықтай арттырады.