ການແປພາສາລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາຊຸນດາ (Sundanese) ແມ່ນໜຶ່ງໃນວຽກງານການແປທີ່ມີຄວາມທ້າທາຍສູງ ແລະ ຕ້ອງການຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງພາສາ, ລະບົບສັງຄົມ ແລະ ວັດທະນະທຳຂອງທັງສອງຊາດ. ພາສາລາວ ເປັນພາສາໃນຕະກູນໄທ-ກະໄດ (Tai-Kadai) ທີ່ມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳໂດດ ແລະ ມີສຽງວັນນະຍຸດ, ໃນຂະນະທີ່ພາສາຊຸນດາ ເປັນພາສາໃນຕະກູນອອສໂຕຣນີຊຽນ (Austronesian) ທີ່ເວົ້າໂດຍປະຊາກອນຫຼາຍກວ່າ 40 ລ້ານຄົນ ໃນແຂວງຊາວາຕາເວັນຕົກ ຂອງປະເທດອິນໂດເນເຊຍ. ການເຊື່ອມຕໍ່ສອງພາສານີ້ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄຳສັບ, ແຕ່ແມ່ນການຖ່າຍທອດຄວາມຄິດ ແລະ ບໍລິບົດທາງສັງຄົມ. ບົດຄວາມນີ້ຈະພາທ່ານໄປເຈາະເລິກເຖິງຂັ້ນຕອນ, ຄວາມແຕກຕ່າງທາງໄວຍາກອນ, ຄວາມຫຼາກຫຼາຍຂອງລະດັບພາສາ ແລະ ເຄັດລັບທີ່ຈະຊ່ວຍໃຫ້ການແປພາສາລາວ ເປັນພາສາຊຸນດາ ມີຄວາມຖືກຕ້ອງ, ສະຫຼສະຫຼວຍ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດທີ່ສຸດ.
1. ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານອັກສອນສາດ ແລະ ການຖອດສຽງ
ສິ່ງທຳອິດທີ່ນັກແປຕ້ອງປະເຊີນແມ່ນຄວາມແຕກຕ່າງຂອງລະບົບການຂຽນ. ພາສາລາວໃຊ້ອັກສອນລາວ ເຊິ່ງເປັນລະບົບອັກສອນກາງ (Abugida) ທີ່ພັດທະນາມາຈາກอັກສອນຂະເໝນບູຮານ ແລະ ສຸໂຂໄທ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາຊຸນດາໃນປັດຈຸບັນແມ່ນຂຽນດ້ວຍອັກສອນລາຕິນ (Latin alphabet) ເປັນຫຼັກ ເຖິງວ່າຈະມີອັກສອນຊຸນດາດັ້ງເດີມ (Aksara Sunda) ທີ່ໃຊ້ໃນທາງປະຫວັດສາດ ແລະ ວັດທະນະທຳກໍຕາມ. ໃນການແປຊື່ສະເພາະ, ຊື່ສະຖານທີ່ ຫຼື ຄຳສັບສະເພາະຈາກພາສາລາວ, ນັກແປຕ້ອງມີຫຼັກການຖອດສຽງ (Transliteration) ທີ່ຊັດເຈນ ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານຊາວຊຸນດາສາມາດອອກສຽງໄດ້ໃກ້ຄຽງກັບຕົ້ນສະບັບທີ່ສຸດ ໂດຍການນຳໃຊ້ລະບົບສຽງອັກສອນລາຕິນທີ່ມີການອອກສຽງສະເພາະໃນພາສາຊຸນດາ ເຊິ່ງປະກອບມີສຽງສະຫຼະພіເສດ ເຊັ່ນ "eu" (ສຽງສະຫຼະ ອື/ເອີ).
2. ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງ ແລະ ໄວຍາກອນ
ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກພື້ນຖານຂອງທັງພາສາລາວ ແລະ ພາສາຊຸນດາ ແມ່ນການຈັດລຽງແບບ Subject-Verb-Object (SVO) ຫຼື ປະທານ-ກິລິຍາ-ກຳ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ລາຍລະອຽດພາຍໃນມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ:
- ລັກສະນະຄຳໂດດ vs ພາສາທີ່ມີການຕື່ມໜ້າຕື່ມຫຼັງ: ພາສາລາວເປັນພາສາຄຳໂດດ (Analytic Language) ທີ່ບໍ່ມີການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງຄຳສັບ ແຕ່ຈະໃຊ້ຄຳຊ່ວຍ ຫຼື ການຈັດລຽງຄຳສັບເພື່ອສະແດງການເວລາ (Tense) ຫຼື ສະຖານະພາບ. ສ່ວນພາສາຊຸນດາ ມີການໃຊ້ຄຳອຸປະສັກ (Prefix), ຄຳປັດໄຈ (Suffix), ຄຳແຊກ (Infix) ແລະ ຄຳປະສົມໜ້າຫຼັງ (Circumfix) ເພື່ອປ່ຽນແປງໜ້າທີ່ ແລະ ຄວາມໝາຍຂອງຄຳກິລິຍາ ແລະ ຄຳນາມ. ການແປຈຶ່ງຕ້ອງປ່ຽນຈາກການໃຊ້ຄຳຊ່ວຍໃນພາສາລາວ ມາເປັນການສ້າງຄຳສັບໃໝ່ດ້ວຍການຕື່ມໜ້າຫຼັງໃນພາສາຊຸນດາ.
- ຄຳບອກລັກສະນະ (Classifiers): 在ພາສາລາວ, ການນັບຈຳນວນນາມຕ້ອງມີຄຳບອກລັກສະນະສະເໝີ (ເຊັ່ນ: ປຶ້ມ 2 ຫົວ). ໃນພາສາຊຸນດາ ກໍມີການໃຊ້ຄຳບອກລັກສະນະເຊັ່ນດຽວກັນ (ເຊັ່ນ: "carik" ຫຼື "siki" ສຳລັບໝາກໄມ້, "lembar" ສຳລັບເຈ້ຍ, "hulu" ຫຼື "sirah" ສຳລັບສັດບາງຊະນິດ) ແຕ່ລະບົບການໃຊ້ ແລະ ການຈັດວາງອາດຈະແຕກຕ່າງກັນໄປຕາມບໍລິບົດຂອງປະໂຫຍກ.
- ການສະແດງການເວລາ (Tense) ແລະ ສະພາບການ (Aspect): ພາສາລາວໃຊ້ຄຳຊ່ວຍໜ້າກິລິຍາ ເຊັ່ນ "ກຳລັງ", "ໄດ້", "ຈະ". ໃນພາສາຊຸນດາ, ນັກແປຕ້ອງເລືອກຄຳທີ່ກົງກັບລະດັບຄວາມສຸພາບ ເຊັ່ນ:
- ຄຳວ່າ "ກຳລັງ" ໃນພາສາລາວ ແປເປັນ "keur" (ພາສາທົ່ວໄປ) ຫຼື "nuju" (ພາສາສຸພາບ) ໃນພາສາຊຸນດາ.
- ຄຳວ່າ "ໄດ້/ແລ້ວ" ໃນພາສາລາວ ແປເປັນ "geus" (ພາສາທົ່ວໄປ) ຫຼື "tos" (ພາສາສຸພາບ) ໃນພາສາຊຸນດາ.
- ຄຳວ່າ "ຈະ" ໃນພາສາລາວ ແປເປັນ "rek" (ພາສາທົ່ວໄປ) ຫຼື "bade" (ພາສາສຸພາບ) ໃນພາສາຊຸນດາ.
- ປະໂຫຍກຖືກກະທຳ (Passive Voice): ພາສາລາວບໍ່ຄ່ອຍນິຍົມໃຊ້ປະໂຫຍກຖືກກະທຳ ເວັ້ນເສຍແຕ່ໃນກໍລະນີທີ່ມີຄວາມໝາຍໄປໃນທາງລົບ (ເຊັ່ນ: ຖືກຕີ, ຖືກຕັກເຕືອນ). ແຕ່ໃນພາສາຊຸນດາ, ປະໂຫຍກຖືກກະທຳແມ່ນຖືກນຳໃຊ້ຢ່າງກວ້າງຂວາງ ແລະ ເປັນກາງ ໂດຍການໃຊ້ຄຳອຸປະສັກ "di-" (ເຊັ່ນ: dibaca - ຖືກອ່ານ, ditulis - ຖືກຂຽນ). ນັກແປຈຶ່ງຕ້ອງປ່ຽນຮູບແບບປະໂຫຍກຈາກການກະທຳ (Active) ໃນພາສາລາວ ມາເປັນການຖືກກະທຳ (Passive) ໃນພາສາຊຸນດາ ເພື່ອໃຫ້ມີຄວາມເປັນທຳມະຊາດໃນການຂຽນ.
3. ລະດັບຄວາມສຸພາບໃນພາສາຊຸນດາ (Undak Usuk Basa)
ຈຸດທີ່ຍາກທີ່ສຸດ ແລະ ຕ້ອງການຄວາມລະມັດລະວັງສູງສຸດໃນການແປພາສາລາວ ເປັນພາສາຊຸນດາ ແມ່ນການເລືອກໃຊ້ລະດັບພາສາໃຫ້ຖືກຕ້ອງ. ພາສາຊຸນດາມີລະບົບທີ່ເອີ້ນວ່າ "Undak Usuk Basa" ເຊິ່ງເປັນການແບ່ງລະດັບຄຳສັບຕາມຄວາມສຸພາບ ແລະ ສະຖານະພາບທາງສັງຄົມ:
- Basa Loma (ພາສາທົ່ວໄປ/ເປັນກັນເອງ): ໃຊ້ໃນການສົນທະນາລະຫວ່າງໝູ່ເພື່ອນທີ່ສະໜິດສະໜົມ, ຄົນທີ່ມີອາຍຸເທົ່າກັນ ຫຼື ຜູ້ໃຫຍ່ເວົ້າກັບຜູ້ທີ່ມີອາຍຸຕ່ຳກວ່າ. ຄຳສັບໃນລະດັບນີ້ຈະມີຄວາມເປັນກັນເອງ.
- Basa Lemes (ພາສາສຸພາບ/ທາງການ): ໃຊ້ເມື່ອເວົ້າກັບຜູ້ອາວຸໂສ, ຄົນທີ່ບໍ່ສະໜິດ, ຄູອາຈານ ຫຼື ໃນການຂຽນເອກະສານທາງການ. ລະດັບນີ້ຍັງແບ່ງຍ່ອຍອອກເປັນ Lemes keur batur (ສຸພາບສຳລັບຄົນອື່ນ ເພື່ອໃຫ້ກຽດຄົນອື່ນ) ແລະ Lemes keur sorangan (ສຸພາບແບບຖ່ອມຕົວສຳລັບຕົນເອງ).
ຕົວຢ່າງການປຽບທຽບຄຳສັບລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາຊຸນດາ ໃນແຕ່ລະລະດັບ:
- ຄຳວ່າ "ກິນ" ໃນພາສາລາວ ແປເປັນ "dahar" (Loma), "neda" (Lemes ສຳລັບຕົນເອງ) ຫຼື "tuang" (Lemes ສຳລັບຄົນອື່ນ).
- ຄຳວ່າ "ນອນ" ໃນພາສາລາວ ແປເປັນ "sare" (Loma), "mondok" (Lemes ສຳລັບຕົນເອງ) ຫຼື "kulem" (Lemes ສຳລັບຄົນອື່ນ).
- ຄຳວ່າ "ຂ້ອຍ" ໃນພາສາລາວ ແປເປັນ "kuring" (Loma) ຫຼື "abdi" (Lemes).
- ຄຳວ່າ "ເຈົ້າ" ໃນພາສາລາວ ແປເປັນ "maneh" (Loma) ຫຼື "anjeun" (Lemes).
ການເລືອກໃຊ້ລະດັບພາສາຜິດພາດອາດເຮັດໃຫ້ຜູ້ອ່ານຮູ້ສຶກວ່າເປັນການບໍ່ໃຫ້ກຽດ ຫຼື ບໍ່ສຸພາບຢ່າງຮຸນແຮງ. ດັ່ງນັ້ນ, ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະສະຖານະພາບຂອງຜູ້ເວົ້າ ແລະ ຜູ້ຟັງໃນບໍລິບົດຕົ້ນສະບັບຢ່າງລະອຽດກ່ອນການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບ.
4. ການປັບປ່ຽນບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳ ແລະ ສາດສະໜາ
ການແປທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການແປຄຳຕໍ່ຄຳ, ແຕ່ແມ່ນການແປວັດທະນະທຳ. ທັງລາວ ແລະ ຊຸນດາ ຕ່າງກໍມີຮາກເຫງົ້າທາງວັດທະນະທຳທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ:
- ອິດທິພົນທາງສາດສະໜາ: ປະເທດລາວໄດ້ຮັບອິດທິພົນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍຈາກສາດສະໜາພຸດ, ເຮັດໃຫ້ມີຄຳສັບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບພຸດທະສາສະໜາ ແລະ ພາສາບາລີ-ສັນສະກິດຫຼາຍ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ຊາວຊຸນດາສ່ວນໃຫຍ່ນັບຖືສາດສະໜາອິດສະລາມ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳສັບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄວາມເຊື່ອ, ການອວຍພອນ ແລະ ວິຖີຊີວິດຈຶ່ງມີອິດທິພົນຈາກພາສາອາຣັບ ແລະ ຫຼັກການຂອງອິດສະລາມ. ນັກແປຕ້ອງປັບປ່ຽນຄຳສັບເຫຼົ່ານີ້ໃຫ້ເໝາະສົມກັບຄວາມເຂົ້າໃຈຂອງຊາວຊຸນດາ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ເສຍຄວາມໝາຍເດີມ.
- ສຳນວນ ແລະ ຄຳອຸປະມາ: ສຳນວນລາວຫຼາຍຄຳບໍ່ສາມາດແປກົງຕົວໄດ້ ເພາະຈະເຮັດໃຫ້ເສຍຄວາມໝາຍ ຫຼື ສ້າງຄວາມສັບສົນ. ນັກແປຕ້ອງຊອກຫາສຳນວນຊຸນດາທີ່ມີຄວາມໝາຍຄ້າຍຄືກັນ ຫຼື ອະທິບາຍຄວາມໝາຍນັ້ນອອກມາເປັນພາສາທີ່ເຂົ້າໃຈງ່າຍ ແລະ ສອດຄ່ອງກັບຊີວິດປະຈຳວັນຂອງຊາວຊຸນດາ.
5. ການນຳໃຊ້ເຄື່ອງມືຊ່ວຍແປ ແລະ ປັນຍາປະດິດ (CAT Tools & AI Translation)
ໃນຍຸກປັດຈຸບັນ, ການນຳໃຊ້ເຄື່ອງມືຊ່ວຍແປ (Computer-Assisted Translation - CAT Tools) ແລະ ການແປດ້ວຍປັນຍາປະດິດ (Machine Translation) ມີບົດບາດສຳຄັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ເຖິງຢ່າງໃດກໍຕາມ, ສຳລັບຄູ່ພາສາລາວ-ຊຸນດາ, ຍັງມີຂໍ້ຈຳກັດບາງປະການທີ່ນັກແປຄວນຮູ້:
- Passage ຜ່ານພາສາກາງ (Pivoting): ລະບົບແປພາສາອັດຕະໂນມັດສ່ວນໃຫຍ່ (ເຊັ່ນ Google Translate) ບໍ່ໄດ້ແປໂດຍກົງຈາກພາສາລາວເປັນພາສາຊຸນດາ, ແຕ່ຈະແປຈາກພາສາລາວເປັນພາສາອັງກິດ ຫຼື ພາສາອິນໂດເນເຊຍກ່ອນ, ແລ້ວຈຶ່ງແປຕໍ່ເປັນພາສາຊຸນດາ. ຂັ້ນຕອນນີ້ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຄາດເຄື່ອນຂອງຄວາມໝາຍ ແລະ ການສູນເສຍບໍລິບົດໄດ້ງ່າຍ.
- ການຂາດຄວາມເຂົ້າໃຈເລື່ອງລະດັບພາສາ: ປັນຍາປະດິດມັກຈະເລືອກລະດັບພາສາທີ່ບໍ່ເໝາະສົມ ຫຼື ປະສົມປະສານລະຫວ່າງ Basa Loma ແລະ Basa Lemes ໃນປະໂຫຍກດຽວກັນ ເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍກເບິ່ງບໍ່ເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ຂາດຄວາມສຸພາບ.
- ຄວາມຈຳເປັນໃນການກວດແກ້ຫຼັງການແປ (Post-Editing): ນັກແປມືອາຊີບຄວນໃຊ້ເຄື່ອງມືອັດຕະໂນມັດພຽງແຕ່ເປັນແນວທາງເບື້ອງຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ຕ້ອງດຳເນີນການກວດແກ້ຢ່າງລະອຽດ (Post-Editing) ເພື່ອປັບປຸງໄວຍາກອນ, ລະດັບຄວາມສຸພາບ ແລະ ຄວາມສອດຄ່ອງທາງວັດທະນະທຳໃຫ້ສົມບູນແບບ.
6. ຂັ້ນຕອນການແປພາສາລາວ ເປັນ ພາສາຊຸນດາ ແບບມືອາຊີບ
ເພື່ອໃຫ້ໄດ້ຜົນງານການແປທີ່ດີເລີດ, ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຂັ້ນຕອນດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
- ການວິເຄາະຕົ້ນສະບັບ (Source Text Analysis): ອ່ານບົດຄວາມພາສາລາວທັງໝົດເພື່ອເຂົ້າໃຈເນື້ອຫາຫຼັກ, ໂທນສຽງ (Tone of voice) ແລະ ຈຸດປະສົງຂອງຜູ້ຂຽນ. ກຳນົດກຸ່ມເປົ້າໝາຍຂອງຜູ້ອ່ານພາສາຊຸນດາເພື່ອເລືອກລະດັບພາສາໃຫ້ເໝາະສົມ.
- การຮ່າງການແປ (Drafting): ເລີ່ມຕົ້ນແປໂດຍເນັ້ນໃສ່ການຖ່າຍທອດຄວາມໝາຍໃຫ້ຖືກຕ້ອງກ່ອນ. ໃນຂັ້ນຕອນນີ້, ນັກແປຄວນຄຳນຶງເຖິງການໃຊ້ຄຳເຊື່ອມ ແລະ ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກຂອງພາສາຊຸນດາໃຫ້ມີຄວາມລື່ນໄຫຼ.
- ການກວດທານຄຳສັບ ແລະ ໄວຍາກອນ (Reviewing): ກວດສອບຄວາມຖືກຕ້ອງຂອງຄຳອຸປະສັກ ແລະ ປັດໄຈໃນພາສາຊຸນດາ. ຮັບປະກັນວ່າບໍ່ມີການປົນເປກັນລະຫວ່າງລະດັບພາສາສຸພາບ ແລະ ພາສາທົ່ວໄປໃນປະໂຫຍກດຽວກັນ.
- ການປັບປຸງຄຸນນະພາບ ແລະ ການກວດແກ້ (Proofreading & Editing): ໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາຊຸນດາ (Native Speaker) ເປັນຜູ້ກວດສອບຄືນ ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າພາສາທີ່ໃຊ້ມີຄວາມເປັນທຳມະຊາດ, ສະຫຼສະຫຼວຍ ແລະ ມີຄວາມຖືກຕ້ອງທາງດ້ານວັດທະນະທຳ.
7. ເຄັດລັບເພີ່ມເຕີມສຳລັບນັກແປ
ການເປັນນັກແປທີ່ມີຄວາມຊ່ຽວຊານໃນຄູ່ພາສານີ້ ຕ້ອງອາໄສການຮຽນຮູ້ຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ. ເຄັດລັບທີ່ດີມີດັ່ງນີ້:
- ໃຊ້ວັດຈະນານຸກົມຫຼາຍພາສາ: ເນື່ອງຈາກບໍ່ມີວັດຈະນານຸກົມ ລາວ-ຊຸນດາ ໂດຍກົງທີ່ສົມບູນ, ນັກແປມັກຈະຕ້ອງໃຊ້ພາສາອິນໂດເນເຊຍ (Bahasa Indonesia) ຫຼື ພາສາອັງກິດ ເປັນພາສາກາງໃນການຄົ້ນຄວ້າ ແລະ ປຽບທຽບຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບ.
- ສຶກສາວັດທະນະທຳທ້ອງຖິ່ນ: ການເຂົ້າໃຈວິຖີຊີວິດ, ອາຫານການກິນ, ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ປະເພນີຂອງຊາວຊຸນດາ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປເລືອກໃຊ້ຄຳສັບ ແລະ ສຳນວນໄດ້ຢ່າງມີຊີວິດຊີວາ ແລະ ເຂົ້າເຖິງຄວາມຮູ້ສຶກຂອງຜູ້ອ່ານທ້ອງຖິ່ນໄດ້ດີຂຶ້ນ.
ສະຫຼຸບແລ້ວ, ການແປພາສາລາວ ເປັນພາສາຊຸນດາ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄຳສັບຈາກພາສາໜຶ່ງໄປສູ່ອີກພາສາໜຶ່ງ, ແຕ່ແມ່ນການສ້າງຂົວຕໍ່ລະຫວ່າງສອງວັດທະນະທຳທີ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນລາຍລະອຽດທາງໄວຍາກອນ, ການເລືອກລະດັບຄວາມສຸພາບຢ່າງເໝາະສົມ ແລະ ການປັບປ່ຽນບໍລິບົດໃຫ້ເຂົ້າກັບທ້ອງຖິ່ນ, ຜົນງານການແປຂອງທ່ານຈະມີຄຸນນະພາບສູງ ແລະ ສາມາດສື່ສານກັບຜູ້ອ່ານຊາວຊຸນດາໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິພາບສູງສຸດ.