Terjime sungaty diňe bir sözleri başga bir dile geçirmek däl, eýsem iki dürli medeniýetiň, taryhyň we pikirleniş ulgamynyň arasynda köpri gurmakdyr. Türki diller maşgalasyna degişli bolan türkmen dili we Polineziýa diller toparyna degişli bolan gawaý dili biri-birinden örän tapawutly iki siwilizasiýanyň we dil gurluşlarynyň wekilleridir. Türkmen dilinden gawaý diline terjime etmek prosesi diňe bir sözlük bilimini däl, eýsem çuňňur grammatik seljermäni we medeni taýdan laýyklaşdyrmagy (lokallaşdyrmagy) talap edýär. Bu makalada türkmen we gawaý dilleriniň arasyndaky esasy tapawutlary, terjime wagtynda ýüze çykýan kynçylyklary we professional terjimeçiler üçin zerur bolan maslahatlary gözden geçireris.
Sintaktik Tapawutlar: SOV-den VSO Gurluşyna Geçiş
Türkmen we gawaý dilleriniň arasyndaky iň uly tapawutlaryň biri söz düzüminiň yzygiderliligindedir. Türkmen dili agglýutinatiw dildir we sözlem gurluşy esasan Subýekt - Obyekt - Işlik (SOV) modeline esaslanýar. Ýagny, işlik hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Men kitap okaýaryn" sözleminde subýekt (Men), obyekt (kitap) we işlik (okaýaryn) yzygiderlilikde ýerleşýär.
Gawaý dilinde bolsa bu yzygiderlilik doly tersine bolup, Işlik - Subýekt - Obyekt (VSO) modelini yzarlaýar. Ýagny, işlik sözlemiň başynda gelýär. Ýokarky mysal gawaý dilinde gurlanda, ilki bilen işlemegiň ýa-da okamagyn hereketi aňladylýar we sözlem "Okaýaryn men kitaby" diýen yzygiderlilikde düzülýär. Terjimeçi bu iki gurluşyň arasyndaky aragatnaşygy dogry gurmak üçin sözlemiň agzalaryny doly üýtgetmeli bolýar. Bu condemned uly gölemli tekstlerde uly ünsi we logiki yzygiderliligi saklamagy talap edýär.
Morfologiki Kynçylyklar: Goşulmalar we Bölekjeler (Partikullar)
Türkmen dili goşulmalar (affiksler) arkaly söz ýasaýan we olara täze grammatik manylar berýän örän baý bir agglýutinatiw dildir. Bir söze birnäçe goşulma goşup, tutuş bir sözlem manysyny aňlatmak mümkindir (mysal üçin: "gelip bilmejekleriňizdendir"). Gawaý dili bolsa analitik dil bolup, ol sözleriň grammatik arabaglanyşygyny aýratyn bölekjeler (particles) arkaly üpjün edýär.
Gawaý dilinde türkmen dilindäki ýaly işlik derejeleri ýa-da ýörite ýöneliş goşulmalary ýokdur. Munuň ýerine olar "ʻo", "i", "ma", "no", "na" ýaly köp sanly kiçijik bölekjeleri ulanýarlar. Bu bölekjeleriň her biri sözlemiň manysyny, wagtyny we ugruny kesgitleýär. Terjimeçi türkmen dilindäki goşulmalaryň aňladýan inçe manylaryny (mysal üçin, degişlilik, wagt ýa-da ugur görkezijileri) gawaý dilindäki degişli bölekjeler bilen örän takyk utgaşdyrmalydyr. Bu ýerde ýalňyş goýlan ýekeje bölekje hem bütin sözlemiň manysyny üýtgedip bilýär.
Fonetiki we Orfografik Özboluşlyklar
Gawaý dili dünýäde iň az fonemaly dilleriň biridir. Bu dilde bary-ýogy 8 sany çekimsiz we 5 sany çekimli ses bardyr. Gawaý elipbiýinde ulanylýan iki sany möhüm belgi bar bolup, olar terjime işinde aýratyn ünsi talap edýär:
- ʻOkina (ʻOkina): Bu bokurdak urgusy (glottal stop) sesini aňladýan ýörite belgi bolup, ol aýratyn bir çekimsiz ses hökmünde kabul edilýär. Okina belgisiniň goýulmagy ýa-da goýulmazlygy sözüň manysyny doly üýtgedip biler. Mysal üçin, "ala" (ýol) we "ʻala" (ysly) sözleri biri-birinden düýpli tapawutlanýar.
- Kahako (Kahakō): Bu bolsa çekimli sesleriň uzyn aýdylmagyny görkezýän makron (üsti çyzykly çekimli) belgisidir. Uzyn we gysga sesleriň tapawudy hem sözleriň manysyny kesgitleýär.
Türkmen dilinden gawaý diline atlar, geografiki adalgalar ýa-da ýörite terminler terjime edilende, bu belgileriň dogry ulanylmagyna gözegçilik etmek örän möhümdir. Şeýle hem türkmen dilindäki çylşyrymly ses utgaşmalaryny gawaý diliniň ýumşak we owazly gurluşyna adaptasiýa etmek zerurdyr.
Medeni Adaptasiýa (Lokallaşdyrma) we Leksika
Her bir dil öz medeniýetiniň aýnasy bolup durýar. Gawaý medeniýeti umman, tebigat, maşgala we ruhy dünýä bilen örän berk baglanyşyklydyr. Mysal üçin, gawaý dilindäki "Aloha" (söýgi, salam, hoşlaşyk, parahatçylyk), "Ohana" (maşgala, ýakynlar) ýa-da "Mana" (ruhy güýç, energiýa) ýaly sözleriň göni türkmençe terjimesini tapmak mümkin däl diýerlikdir. Bu sözler uly bir filosofiki düşünjäni öz içine alýar.
Şonuň ýaly-da, türkmen dilindäki "alaja", "bereket", "goçak", "namys" ýaly milli we medeni düşünjeleri gawaý diline geçirmezden öň, terjimeçi olaryň aňladýan manysyny kontekste görä düşündirmeli ýa-da giňişleýin düşündirişli terjime usulyny ulanmalydyr. Medeni lokallaşdyrma diňe bir sözleri däl, eýsem tekstin ruhuny we awtoryň niýetini okyja dogry ýetirmegi maksat edinýär.
Terjimeçiler Üçin Değerli Maslahatlar
Türkmen dilinden gawaý diline üstünlikli terjime etmek üçün aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Sözlemleriň gurluşyny anyklap alyň: Terjime etmäge başlamankaňyz, türkmençe sözlemi subýekt, obyekt we işlik böleklerine bölüň. Gawaý dilinde bu ulgamy VSO görnüşine geçirmek üçin her bir komponentiň ornuny öňünden kesgitläň.
- Deňeşdirme we düşündiriş usullaryny ulanmak: Eger iki dilde-de medeni taýdan gabat gelmeýän adalgalar bar bolsa, göni terjime etmekden gaça duruň. Kontekstiň çäginde sözüň manysyny düşündirýän gysgaça goşmaça sözleri ýa-da düşündirişleri goşuň.
- Gawaý diliniň bölekjelerini öwreniň: Gawaý dilindäki baglaýjylaryň we grammatik bölekjeleriň (particles) ulanylyşyny çuňňur öwreniň. Olar sözleriň arasyndaky gatnaşygy görkezýän esasy guraldyr.
- Orfografiýa üns beriň: ʻOkina we kahakō belgileriniň dogry goýulmagyny hemişe gözegçilikde saklaň. Kiçijik ýalňyşlyk hem tekstin professional derejesini peseldip we manysyny bütinleý ýitirip biler.
Netijede, türkmen we gawaý dilleriniň arasyndaky terjime diňe bir tehniki iş bolman, eýsem çuňňur ylmy we döredijilikli prosesdir. Grammatik we medeni tapawutlary dogry seljermek arkaly, terjimeçiler iki medeniýetiň arasynda has düşnükli we täsirli aragatnaşygy üpjün edip bilerler.