ייִדיש און רוסיש האָבן אָנגעקליבן אַ לאַנגע און רײַכע היסטאָרישע שכינות, וואָס האָט איבערגעלאָזט טיפֿע שפּורן אויף ביידע שפּראַכן. איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף רוסיש איז נישט סתם אַ טראַנספֿער פֿון ווערטער פֿון איין שפּראַך אין אַן אַנדערער, נאָר אַ קאָמפּליצירטער קולטורעלער און לינגוויסטישער פּראָצעס. ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סלאַווישע און העברעיִש-אַרמישע השפּעות, פֿאָדערט ייִדיש פֿון דעם איבערזעצער אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון די פֿאַרשיידענע שיכטן פֿון דער שפּראַך, כּדי צו שאַפֿן אַ רוסישן טעקסט וואָס קלינגט נאַטירלעך און האַלט אָן דעם אָריגינעלן טעם און אינהאַלט. דער דאָזיקער אַרטיקל גיט אָפּ אַ ברייטן איבערבליק איבער די וויכטיקסטע פּרינציפּן, שוועריקייטן און סטראַטעגיעס פֿאַר איבערזעצערס וואָס אַרבעטן מיט די צוויי שפּראַכן.
די היסטאָרישע און לינגוויסטישע פֿאַרבינדונג צווישן ייִדיש און רוסיש
די געשיכטע פֿון ייִדיש אין מזרח-אייראָפּע איז ענג פֿאַרבונדן מיט דער רוסישער אימפּעריע און דעם סלאַווישן אַרום. במשך פֿון יאָרהונדערטער האָבן ייִדן געלעבט זײַט בײַ זײַט מיט רוסיש-, אוקראַיִניש- און בעלאַרוסיש-רעדנדיקע באַפֿעלקערונגען. דאָס האָט געפֿירט צו אָנצינדן אַ קעגנזײַטיקע השפּעה. ייִדיש האָט אַסימילירט הונדערטער סלאַווישע ווערטער, גראַמאַטישע קאָנסטרוקציעס און ספֿעציפֿישע סופֿיקסן. פֿון דער אַנדערער זײַט, האָט די רוסישע שפּראַך אויך געבאָרגט עטלעכע עלעמענטן פֿון ייִדיש, ספּעציעל אין דעם אומפֿאָרמעלן און פֿאָלקס-סטיל. בעת דעם איבערזעצונג-פּראָצעס מוז דער פֿאַכמאַן פֿאַרשטיין, אַז טייל רוסישע ווערטער קענען האָבן אַ גאַנץ אַנדערן קאָנטעקסט אין ייִדיש ווי זייערע עקוויוואַלענטן אין דער הײַנטיקער מאָדערנער רוסישער שפּראַך.
סלאַווישע עלעמענטן אין ייִדיש: אַ בריק אָדער אַ מכשול?
איינער פֿון די אינטערעסאַנטסטע אַספּעקטן פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף רוסיש איז די אנוועזנהייט פֿון די סלאַוויזמען אין ייִדיש. ווערטער ווי "טאַטע" (פֿון סלאַווישן אָפּשטאַם), "זיידע" (פֿון סלאַווישן "דעד"), אָדער "באָבע" (פֿון "באַבאַ") זענען טיף אײַנגעוואָרצלט אין ייִדישן לעבן. פֿאַר אַ רוסישן איבערזעצער קען דאָס אויסזען ווי אַן גרינגער וועג: מען קען פּשוט ניצן דאָס ענלעכע רוסישע וואָרט. אָבער דאָ ליגט אַ סכּנה. די קאָנאָטאַציעס פֿון די ווערטער זענען אָפֿט מאָל פֿאַרשיידן. למשל, דאָס ייִדישע וואָרט "באָבע" טראָגט אין זיך אַ וואַרעמקייט און אַ משפּחה-געפֿיל וואָס דאָס רוסישע וואָרט "баба" (וואָס קען מאָל זײַן אַ ביסל גראָב אָדער פֿאָלקסמעסיק) טראָגט נישט אין גאַנצן. אין אַזאַ פֿאַל איז בעסער צו ניצן דאָס וואָרט "бабушка".
דערצו האָט ייִדיש אַסימילירט סלאַווישע פּרעפֿיקסן, וואָס זענען צוגעפּאַסט געוואָרן צו גערמאַנישע שורשים. די פֿאַרבינדונג פֿון גערמאַנישע ווערב-שורשים מיט סלאַווישע פּרעפֿיקסן שאַפֿט ייִדישע ווערבן ווי "אָפּטאָן", "צושרײַבן", אָדער "אונטערקויפֿן". דער איבערזעצער דאַרף קענען אָפּטיילן דעם מאָרפֿאָלאָגישן סטרוקטור און געפֿינען דעם פּינקטלעכן סימאַנטישן עקוויוואַלענט אין רוסיש, אָן צו פֿאַרלירן דעם דינאַמישן כאַראַקטער פֿונעם אָריגינעלן זאַץ.
גראַמאַטישע און סינטאַקטישע אונטערשיידן צווישן ייִדיש און רוסיש
ייִדיש איז גראַמאַטיש אַ גערמאַנישע שפּראַך, וואָס מיינט אַז זי ניצט די "V2" ווערטער-אָרדענונג אין הויפּט-זאַצן (דאָס קאָניוגירטע ווערב קומט שטענדיק אויפֿן צווייטן אָרט). רוסיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַ פֿלעקטיווע שפּראַך מיט אַ פֿרײַערער ווערטער-אָרדענונג, וווּ די פּאָזיציע פֿון ווערטער אין זאַץ באַשטימט אָפֿט מאָל דעם לאָגישן דרוק און דעם טאָן, און נישט בלויז די גראַמאַטישע פֿונקציע. דאָס קען שאַפֿן שוועריקייטן בעת דעם איבערזעצונג-פּראָצעס:
- באַשטימטע און אומבאַשטימטע אַרטיקלען: ייִדיש פֿאַרמאָגט אַ סיסטעם פֿון אַרטיקלען ("דער", "די", "דאָס", "אַן", "אַ"), וואָס שפּילט אַ וויכטיקע ראָלע אין באַשטימען די קאַטעגאָריע פֿון באַשטימקייט. אין רוסיש עקסיסטירן נישט קיין אַרטיקלען. דער איבערזעצער מוז אָנווענדן אַנדערע מיטלען – ווי דעם סדר פֿון די ווערטער, דעמאָנסטראַטיווע פּראָנאָמינען (עקוויוואַלענטן צו "דאָזיקער"), אָדער פּאַרטיקולן – כּדי אָפּצוגעבן די דאָזיקע פֿײַנע אונטערשיידן.
- קאַסוסן (פֿאַלן): ייִדיש האָט פֿיר קאַסוסן אין זײַן קלאַסישער גראַמאַטיק, אָבער אין פֿילע דיאַלעקטן איז די סיסטעם היפּש פֿאַרפּשוטערט געוואָרן. רוסיש ניצט זעקס גאַנץ אַקטיווע קאַסוסן פֿאַר סובסטאַנטיוון, אַדיעקטיוון און פּראָנאָמינען מיט גאָר שטרענגע רעגולן פֿון דעקלינאַציע. דאָס הייסט, אַז יעדער שריט פֿון ייִדיש אויף רוסיש פֿאָדערט אַ פּינקטלעכע גראַמאַטישע רעקאָנסטרוקציע.
- ווערב-אַספּעקטן: כאָטש ייִדיש האָט אַנטוויקלט אַ געוויסע סיסטעם פֿון אַספּעקטן אונטערן סלאַווישן אײַנפֿלוס (ווי די פּאַרטיקולן "געטאָן" צו באַצייכענען אַן איינמאָליקע אָדער פּלוצעמדיקע אַקציע), איז די רוסישע סיסטעם פֿון סעמאַנטישע אַספּעקטן (совершенный / несовершенный вид) פֿיל מער פֿאָרמאַליזירט. דער איבערזעצער דאַרף קערפֿאַל קלײַבן די ריכטיקע ווערב-פֿאָרם אין רוסיש, כּדי אָפּצושפּיגלען צי די אַקציע איז געווען פּראָגרעסיוו אָדער קאַמפּליטעד.
דער העברעיִש-אַרמישער קאָמפּאָנענט (לשון-קודש) און זײַן איבערזעצונג אויף רוסיש
דער לשון-קודש קאָמפּאָנענט איז איינער פֿון די כאַראַקטעריסטישסטע שטריכן פֿון ייִדיש. ווערטער וואָס האָבן אַ רעליגיעזן, פֿילאָסאָפֿישן אָדער טאָגטעגלעכן כאַראַקטער קומען אָפֿט מאָל פֿון העברעיִש און אַראַמיש. דאָס איבערזעצונג די דאָזיקע ווערטער אויף רוסיש איז אַ באַזונדערע קונסט. ווערטער ווי "סניגור" (פֿאַרטיידיקער), "קבר" (גרוב / בית-עולם), אָדער "גשמיות" (מאַטעריעליזם) קענען נישט פּשוט איבערגעזעצט ווערן מיט זייערע דירעקטע רוסישע ווערטערבוך-עקוויוואַלענטן אָן צו פֿאַרלירן דעם קולטורעלן קאָנטעקסט.
פֿאַר רעליגיעזע באַגריפֿן ווי "כשר", "שבת", אָדער "מצוה", ניצט מען אין רוסיש אָפֿט מאָל טראַנסליטעראַציע מיט אַ קורצן הסבֿר, אָדער מען זוכט באַקאַנטע טערמינען וואָס זענען שוין אײַנגעגלידערט אין דער רוסיש-ייִדישער ליטעראַטור (ווי די ווערק פֿון שלום עליכם אָדער מענדעלע מוכר ספרים אויף רוסיש). צום בײַשפּיל, "שבת" ווערט איבערגעזעצט ווי "Шаббат" אָדער "суббота" לויטן קאָנטעקסט; "צדקה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "благотворительность" אָדער דאָס מער ספּעציפֿישע "цадака" (טראַנסליטעראַציע פֿאַר קולטורעלע געטרײַשאַפֿט). דער פֿאַכמאַן מוז באַשליסן צי זײַן ציל-לייענער שאַצט אָפּ די אָריגינעלע ייִדישע קאָלאָריט, אָדער דאַרף אַ מער נאַטירלעך-רוסישן לייענער-איבערלעבונג.
די וויכטיקייט פֿון קולטורעלער לאָקאַליזאַציע און אידיאָמען
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע אידיאָמען, קללות, ברכות און הומאָר. איבערזעצן אַן אידיאָם וואָרט-בײַ-וואָרט איז אָפֿט מאָל דער זיכערסטער וועג צו פֿאַרלירן דעם זין. צום בײַשפּיל, די פֿראַזע "לייגן אין די ציין" אָדער "מאַכן אַ טשייניק" קען אין רוסיש נישט איבערגעזעצט ווערן ליטעראַל. פֿאַר "מאַכן אַ טשייניק" (ד"ה דרינגען אָדער רעדן פֿיל) קען מען נוצן דעם רוסישן עקוויוואַלענט "морочить голову" אָדער "болтать ерунду".
נאָך אַ בײַשפּיל איז די ברכה "ביז הונדערט און צוואַנציק" (ביז 120 יאָר). אין רוסיש קען מען שרײַבן "до ста двадцати лет", אָבער כּדי דער רוסישער לייענער זאָל פֿאַרשטיין די קולטורעלע וואָג, דאַרף מען מאָל צוגעבן אַן דערקלערונג אָדער געפֿינען אַן עקוויוואַלענט ווי "долгих лет жизни". די פֿאַרשטענדעניש פֿון ייִדישן הומאָר און איר ספּעציפֿישער איראָניע איז קריטיש וויכטיק. ייִדישע איראָניע ווערט אָפֿט מאָל אויסגעדריקט דורך ספּעציפֿישע אינטאָנאַציעס אָדער דורך די ווערטער "נעבעך" אָדער "מסתמא". דער איבערזעצער מוז געפֿינען סינטאַקטישע אָדער לעקסיקאַלישע וועגן אָפּצוגעבן די דאָזיקע שטימונגען אין רוסיש, וואָס פֿאַרמאָגט אויך אַ רײַכע איראָנישע טראַדיציע אָבער ניצט אַנדערע לינגוויסטישע מכשירים.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
צו דערגרייכן די בעסטע רעזולטאַטן בעת איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף רוסיש, זאָל דער איבערזעצער פֿאָלגן די פֿאָלגנדיקע פּראַקטישע עצות:
- ניצן פֿאַרלאָזלעכע לעקסיקאָנס: פֿאַרלאָזט זיך נישט בלויז אויף דיגיטאַלע אָנליין-איבערזעצערס. ביכער ווי דער ייִדיש-רוסישער ווערטערבוך פֿון אַלעקסאַנדער סאָלדאַטאָוו אָדער דער גרויסער ייִדיש-ענגלישער-רוסישער ווערטערבוך זענען אומשעצבאַרע כּלים פֿאַר יעדן פֿאַכמאַן. זיי געבן אָפּ נישט בלויז די דירעקטע טײַטשן, נאָר אויך די פֿאַרשיידענע באַדײַטונגען אין די פֿאַרשיידענע דיאַלעקטן.
- אידענטיפֿיצירן דעם דיאַלעקט: ייִדיש האָט אָפּגעשפּאָלטן עטלעכע הויפּט-דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש, גאַליציאַנער און אוקראַיִניש). די דיאַלעקטן האָבן אַ באַדײַטנדיקן אונטערשייד אין וואָקאַבולאַר און גראַמאַטישע קאָנסטרוקציעס. צום בײַשפּיל, די אוקראַיִנישע און גאַליציאַנער דיאַלעקטן האָבן פֿיל מער סלאַווישע השפּעות, וואָס מאַכט זיי גרינגער צו איבערזעצן אויף רוסיש אויב מען פֿאַרשטייט דעם אָפּשטאַם פֿון די ווערטער.
- באַטראַכטן דעם סטיל פֿונעם טעקסט: צי איז דאָס אַ ליטעראַריש ווערק (ווי אַ מעשה פֿון יצחק באַשעוויס זינגער), אָדער אַ היסטאָרישער דאָקומענט? יעדער זשאַנער פֿאָדערט אַן אַנדער איבערזעצונג-סטראַטעגיע. אין ליטעראַטור איז וויכטיק צו האַלטן די פּאָעטישע שפּראַך און די מעלאָדיע פֿון ייִדיש, בעת אין היסטאָרישע דאָקומענטן מוז מען פֿאָקוסירן אויף קלאָרקייט און היסטאָרישער פּינקטלעכקייט פֿון פֿאַקטן און נעמען.
- אַכטונג געבן אויף נעמען און ערטער: פֿילע נעמען פֿון שטעט און שטעטלעך אין מזרח-אייראָפּע האָבן פֿאַרשיידענע נעמען אין ייִדיש און רוסיש (למשל, ווילנע - Вильнюс / Вильна, לעמבערג - Львов). דער איבערזעצער דאַרף קענען די ריכטיקע היסטאָרישע און געאָגראַפֿישע רוסישע טערמינען כּדי צו פֿאַרמײַדן צעטומלעניש.
סך-הכּל און סיכום
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף רוסיש איז אַן אויסערגעוויינלעכע רײַזע דורך צוויי רײַכע וועלטן וואָס האָבן זיך יאָרהונדערטער לאַנג געקראָצט און קאָמוניקירט צווישן זיך. דורך דעם אָפּהיטן פֿון דעם ייִדישן קאָלאָריט און דעם ריכטיקן באַנוץ פֿון דער רוסישער גראַמאַטיק און סטיל, קען דער איבערזעצער שאַפֿן אַ בריק וואָס ברענגט די טיפֿקייט און די נשמה פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור און קולטור צו דעם רוסיש-רעדנדיקן לייענער אויף דער העכסטער קוואַליטעט.