Қазақ Және Испан Тілдері Арасындағы Аударма Қатынастарының Дамуы
Қазіргі жаһандану дәуірінде әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер арасындағы байланыс күннен-күнге артып келеді. Осы орайда, түркі тілдерінің көрнекті өкілі – қазақ тілі мен роман тілдерінің ең кең таралған бұтағы – испан тілі арасындағы тікелей аударма мәселесі ерекше маңызға ие. Қазақ тілінен испан тіліне сапалы аудару тек сөздік қорды білумен шектелмейді; бұл екі тілдің құрылымдық, грамматикалық және мәдени ерекшеліктерін терең түсінуді талап етеді. Бұл мақалада қазақ-испан аудармасының басты қиындықтары, грамматикалық трансформациялар және аудармашыларға арналған практикалық кеңестер егжей-тегжейлі талданады.
1. Синтаксистік Құрылым Және Сөздердің Орын Тәртібі (SOV және SVO)
Аударма үдерісіндегі ең бірінші және ең үлкен кедергі – сөйлем құрылымындағы айырмашылық. Қазақ тілі – типтік SOV (Subject-Object-Verb, яғни Бастауыш-Толықтауыш-Баяндауыш) тілі. Бұл дегеніміз, қазақ тілінде етістік (баяндауыш) әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Ал испан тілі – SVO (Subject-Verb-Object) құрылымына бағынады, мұнда етістік бастауыштан кейін және толықтауыштың алдында тұрады.
Мысалы:
- Қазақша: Мен кітапты оқып жатырмын.
- Испанша: Yo estoy leyendo el libro.
Аудармашы сөйлемді аударған кезде қазақ сөйлемінің соңына дейін оқып, баяндауышты тауып барып, испан тілінің синтаксистік ережесіне сәйкес оны сөйлемнің ортасына жылжытуы керек. Бұл әсіресе күрделі құрмалас сөйлемдерді аударғанда үлкен зейінділікті талап етеді. Сөйлем мүшелерінің дұрыс орналаспауы мәтіннің мағынасын толық бұрмалауы мүмкін.
2. Морфологиялық Айырмашылықтар: Агглютинативті Тілден Флективті Тілге Көшу
Қазақ тілі – агглютинативті тіл. Мұнда сөз түрлендіру негізгі түбірге бірінен соң бірі жалғанатын суффикстер (қосымшалар) арқылы жүзеге асады. Испан тілі болса – флективті (флексиялық) тіл, мұнда бір қосымша бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (жақ, сан, шақ, тек) білдіре алады және сөздің түбірі де өзгеруі мүмкін.
Бұл айырмашылық мынадай салаларда айқын көрінеді:
А) Септік Жүйесі және Предлогтар (Preposiciones)
Қазақ тілінде 7 септік бар және олар сөз соңына жалғанатын септік жалғаулары арқылы өрнектеледі. Испан тілінде септік жалғаулары жоқ, олардың қызметін арнайы предлогтар (de, a, en, con, para, т.б.) атқарады. Аудармашы қазақ тіліндегі септік мағынасын испан тіліндегі тиісті предлогпен сәйкестендіруі тиіс. Мысалы, «мектепте» (жатыс септігі) испан тілінде «en la escuela», ал «мектептен» (шығыс септігі) «de la escuela» деп аударылады.
Ә) Тәуелдік Санат Және Иелік Есімдіктері
Қазақ тілінде заттың кімге тиесілі екенін көрсету үшін тәуелдік жалғаулары (мысалы, кітабым, кітабың, кітабы) қолданылады. Испан тілінде бұл мағына иелік есімдіктері (mi libro, tu libro, su libro) арқылы беріледі. Қазақ тіліндегі тәуелдік жалғауын тікелей аудармай, испан тілінде иелік есімдігін зат есімнің алдына қою қажет.
3. Испан Тіліндегі Грамматикалық Тек (Gender) Және Артикльдер
Қазақ тілінде грамматикалық тек (род) ұғымы мүлдем жоқ. Есімдіктер де, зат есімдер де ерлер немесе әйелдер болып бөлінбейді (мысалы, «ол» сөзі ер адамға да, әйел адамға да, жансыз затқа да қатысты қолданыла береді). Испан тілінде кез келген зат есім ер жынысты (masculino) немесе әйел жынысты (femenino) болып екіге бөлінеді және олар сәйкесінше белгілі (el, la) немесе белгісіз (un, una) артикльдермен бірге қолданылуы шарт.
Аудармашы үшін қазақ тілінен испан тіліне аударғанда мына ережелерді сақтау өте маңызды:
- Испан тіліндегі әрбір зат есімнің жынысын дәл білу. Мысалы, «кітап» (libro) – ер жынысты (el libro), ал «үстел» (mesa) – әйел жынысты (la mesa).
- Зат есіммен байланысып тұрған сын есімдер мен есімдіктер де зат есімнің жынысына және санына сәйкес өзгеруі керек. Мысалы, «жақсы кітап» – «un buen libro», «жақсы үстел» – «una buena mesa».
- Сөйлемдегі мағыналық реңкті бұзбау үшін белгілі (artículo definido) және белгісіз (artículo indefinido) артикльдерді дұрыс таңдау.
4. Етістік Шақтары мен Райларының Сәйкессіздігі
Испан тілі өзінің өте күрделі етістік жүйесімен танымал. Испан тілінде етістіктің үш шағы ғана емес, сонымен қатар әртүрлі аспектілері мен райлары (Indicativo, Subjuntivo, Imperativo) бар. Әсіресе, Субхунтив (Subjuntivo – шартты, тілек немесе күмән райы) қазақ тіліндегі көптеген шартты райлармен немесе «деп», «үшін» сияқты көмекші сөздермен келетін құрылымдарға сәйкес келеді.
Мысалы, «Мен оның келгенін қалаймын» деген сөйлемді испан тіліне аудару үшін субхунтив райын қолдану қажет: «Quiero que él venga» (мұндағы «venga» – venir етістігінің Subjuntivo Presente формасы). Бұл құрылымдарды қазақ тілінен испан тіліне дұрыс көшіру үшін аудармашыдан терең синтаксистік талдау мен семантикалық сәйкестікті сезіну талап етіледі.
5. Мәдени Эквиваленттер Және Локализация (Лексикалық Нәзіктіктер)
Аударма тек тілдік таңбаларды алмастыру емес, ол – мәдениеттер диалогы. Қазақ және испан халықтарының тұрмыс-салты, тарихы және мәдени құндылықтары мүлдем басқа. Сондықтан аудармада ұлттық нақыштағы сөздерді (реалияларды) берудің маңызы зор.
- Қазақ реалиялары: «домбыра», «киіз үй», «қымыз», «шұбат», «наурыз көже». Бұл сөздер испан тіліне көбіне транслитерация арқылы (dombra, yurt, kumis) аударылып, артынан қысқаша түсіндірме беріледі. Мысалы: «el kumis (bebida fermentada de leche de yegua)».
- Сыйластық реңктері: Қазақ тілінде үлкендер мен бейтаныс адамдарға «Сіз» деп сөйлеу қалыптасқан. Испан тілінде де осыған ұқсас «Usted» (көпше түрі: Ustedes) формасы бар. Ал замандастар мен жастар арасында «Sen» сөзі испан тіліндегі «Tú» есімдігімен сәйкес келеді. Аудармашы мәтіннің прагматикалық стилін сақтау үшін осы екі форманың аражігін ажырата білуі тиіс.
- Тұрақты сөз тіркестері мен мақал-мәтелдер: Мақал-мәтелдерді сөзбе-сөз аударуға болмайды. Олардың орнына испан тіліндеге мағыналық баламаларын (эквиваленттерін) табу керек. Мысалы, «көз қорқақ, қол батыр» дегенді испан тіліне тікелей аудармай, мағыналық жағынан жақын келетін тұрақты тіркестерді іздеу қажет.
6. Қазақ Тілінен Испан Тіліне Сапалы Аударма Жасауға Арналған Практикалық Кеңестер
Қазақ-испан бағытында жұмыс істейтін аудармашыларға кәсіби деңгейін көтеру үшін мынадай кеңестер ұсынылады:
- Контекстті негізге алу: Ешқашан жеке сөздерді бөлек аудармаңыз. Сөйлемнің және жалпы мәтіннің контекстін түсініп, мағыналық тұтастықты сақтаңыз.
- Синонимдік қатарды қолдану: Испан тілі – өте бай және эмоционалды тіл. Қайталануларды болдырмау үшін синонимдер сөздігін белсенді пайдаланыңыз.
- Грамматикалық сәйкестікті бақылау: Испан тіліндегі тек пен санның (gender and number agreement) сәйкестігін әрдайым тексеріп отырыңыз. Бұл – аудармада жиі жіберілетін қателердің бірі.
- Локализация ережелерін сақтау: Егер мәтін белгілі бір испан тілді елге (мысалы, Испания, Мексика, Аргентина) арналған болса, сол елдің тілдік нұсқасын (диалектілік ерекшеліктерін) ескеріңіз.
- Редакциялау және түзету: Дайын аударманы испан тілінің табиғи заңдылықтарына сәйкестігін тексеру үшін испан тілін ана тілі ретінде меңгерген маманға (тіл иесіне) оқытып, редакциялату өте пайдалы.
Қазақ-Испан Аудармасын Дамытудың Негізгі Бағыттары
Қазақ тілінен испан тіліне аудару – бұл екі түрлі әлемді, екі түрлі ойлау жүйесін тоғыстыру деген сөз. Синтаксистің өзгешелігі, грамматикалық тектің болуы және мәдени айырмашылықтар аудармашыдан жоғары кәсіби даярлықты требовать етеді. Осы мақалада көрсетілген ерекшеліктер мен кеңестерді қолдану арқылы қазақ-испан аудармасының сапасын жаңа деңгейге көтеруге болады. Болашақта екі ел арасындағы мәдени және экономикалық байланыстардың нығаюы кәсіби аудармашыларға деген сұранысты арттыра түсетіні сөзсіз.