Тарҷума байни забони тоҷикӣ ва забони гуҷаратӣ яке аз самтҳои ҷолиб, вале камтар омӯхташудаи тарҷумонии муосир ба шумор меравад. Бо вуҷуди он ки ҳарду забон ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ мансубанд (тоҷикӣ ба гурӯҳи эронӣ ва гуҷаратӣ ба гурӯҳи ҳиндуориёӣ), онҳо дар давоми асрҳо дар зери таъсири муҳитҳои гуногуни ҷуғрофӣ, фарҳангӣ ва сиёсӣ рушд кардаанд. Ин боиси пайдо шудани фарқиятҳои амиқи сохторӣ, грамматикӣ ва лексикӣ шудааст, ки аз тарҷумон омодагии касбӣ ва дониши амиқи ҳарду забонро тақозо мекунад. Дар ин мақола мо нозукиҳои асосии тарҷума аз тоҷикӣ ба гуҷаратӣ, мушкилоти синтаксисӣ, мутобиқсозии грамматикӣ ва маслиҳатҳои муфидро барои тарҷумонҳо баррасӣ мекунем.
Сохтори ҷумла ва тартиби калимаҳо: Муқоисаи синтаксисӣ
Яке аз ҷанбаҳои мусбати тарҷума байни тоҷикӣ ва гуҷаратӣ дар он аст, ки ҳарду забон дорои тартиби калимаҳои SOV (Мубтадо - Аъзои пайрав - Хабар) мебошанд. Ин маънои онро дорад, ки феъл маъмулан дар охири ҷумла қарор мегирад. Бо вуҷуди ин, шабоҳатҳои синтаксисӣ дар ҳамин ҷо ба охир мерасанд. Ҳангоми тарҷумаи матнҳои мураккаб фарқиятҳои зерин ба миён меоянд:
- Пешояндҳо ва пасояндҳо: Забони тоҷикӣ асосан забони пешояндӣ аст. Мо пешояндҳоеро ба мисли «дар», «ба», «аз», «бо» ва ғайра истифода мебарем, ки пеш аз исм меоянд. Баръакс, забони гуҷаратӣ забони пасояндӣ (postpositional) мебошад. Пасояндҳои гуҷаратӣ ба монанди «mā» (дар), «ne» (ба), «thī» (аз) ва «sāthe» (бо) мустақиман пас аз исм ва дар шакли пайваст ё ҷудо навишта мешаванд. Масалан, ибораи тоҷикии «дар шаҳр» ба гуҷаратӣ ҳамчун «shahar-mā» тарҷума мешавад.
- Сохтори изофӣ: Изофа дар забони тоҷикӣ (ба монанди «китоби хонанда») барои пайваст кардани исм ва муайянкунанда хизмат мекунад. Дар забони гуҷаратӣ ин робита тавассути пасояндҳои соҳибияти (-no, -nī, -nu, -nā) ифода меёбад ва тартиби калимаҳо чаппа мешавад. Ибораи «китоби хонанда» дар гуҷаратӣ ба шакли «хонандаи китоб» (vidyārthī-nu pustak) сохта мешавад.
Ҷинсияти грамматикӣ ва мушкилоти он дар тарҷума
Забони тоҷикии муосир категорияи ҷинси грамматикиро (мардона, занона ва миёна) надорад. Исмҳо ва сифатҳо вобаста ба ҷинсият тағйир намеёбанд. Аммо дар забони гуҷаратӣ се ҷинси грамматикӣ мавҷуд аст: мардона (puṁliṅg), занона (strīliṅg) ва миёна (napusaṅkaliṅg). Ин барои тарҷумонҳо як мушкилии ҷиддиро ба вуҷуд меорад:
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба гуҷаратӣ, тарҷумон бояд ҷинсияти ҳар як исмро дар забони гуҷаратӣ муайян кунад, зеро ин мустақиман ба шакли сифатҳо ва феълҳои алоқаманд таъсир мерасонад. Масалан, агар дар ҷумлаи тоҷикӣ «Китоб рӯи миз аст» гуфта шавад, дар гуҷаратӣ калимаи «китоб» (pustak) ҷинси миёна ва «миз» (mej) ҷинси занона ё мардона буданаш метавонад ба сохтори феъли ёвар таъсир расонад. Тарҷумон бояд луғатҳои махсусро истифода барад ва қоидаҳои мувофиқати ҷинсро дар забони гуҷаратӣ хуб донад.
Эргативӣ ва сохти феълӣ дар забони гуҷаратӣ
Хусусияти дигари муҳими забони гуҷаратӣ, ки дар тоҷикӣ вуҷуд надорад, ин мавҷудияти сохти эргативӣ (split-ergativity) мебошад. Дар забони гуҷаратӣ, агар феъл гузаранда бошад ва дар замони гузаштаи мутлақ ё наздик истифода шавад, фоил (субъект) нишонаи эргативии «-e»-ро қабул мекунад ва феъл на бо фоил, балки бо мафъул (объект) аз рӯи ҷинс ва шумора мувофиқат мекунад. Дар забони тоҷикӣ сохти ҷумла новобаста аз замони феъл ва гузаранда будани он бетағйир мемонад. Тарҷумонҳо бояд ҳангоми тарҷумаи замонҳои гузаштаи феълҳои гузаранда аз тоҷикӣ ба гуҷаратӣ ба ин қоида диққати махсус диҳанд, то аз хатогиҳои дағали грамматикӣ пешгирӣ кунанд.
Хат ва транслитератсияи номҳои хос
Забони тоҷикӣ барои навишт аз алифбои кириллии мутобиқшуда истифода мебарад, ки дорои 35 ҳарф мебошад. Забони гуҷаратӣ бошад, хати махсуси худро дорад, ки ба оилаи хатҳои браҳмӣ тааллуқ дошта, ҳамчун як навъи абугида (яъне хати ҳиҷоӣ) амал мекунад. Ин фарқияти куллӣ дар навишт тарҷумонро водор месозад, ки ба қоидаҳои транслитератсия ва транскрипсияи номҳои хос диққати махсус диҳад. Ҳангоми тарҷумаи номҳои ҷуғрофӣ (масалан, «Душанбе», «Хуҷанд» ё «Аҳмадобод», «Гандинагар») ва номҳои ашхос, истифодаи дурусти фонетикаи забони ҳадаф зарур аст. Мутобиқ сохтани овозҳои хоси тоҷикӣ ба монанди «ҷ», «ҳ», «ғ», «қ» ва «ӯ» ба ҳарфҳои мувофиқи гуҷаратӣ кордонии баланди тарҷумонро талаб мекунад.
Мутобиқсозии фарҳангӣ ва лексикӣ: Истифодаи решаҳои муштарак
Бо вуҷуди фарқиятҳои зиёди грамматикӣ, як бартарии бузург барои тарҷумонҳо мавҷудияти калимаҳои муштараки таърихӣ мебошад. Аз сабаби таъсири тӯлонии забони форсӣ-тоҷикӣ дар нимҷазираи Ҳиндустон дар давраи асрҳои миёна ва ҳукмронии Муғулҳо, забони гуҷаратӣ шумораи зиёди калимаҳои иқтибосии форсӣ ва арабиро қабул кардааст, ки имрӯз ҳам фаъолона истифода мешаванд. Масалан:
- Калимаи тоҷикии «дунё» дар гуҷаратӣ ҳамчун «duniyā» истифода мешавад.
- Калимаи «дӯст» дар гуҷаратӣ ба шакли «dost» маъруф аст.
- Калимаҳои маъмурӣ ва ҳуқуқӣ ба монанди «қонун» (kānūn), «суд» (अदालत - adālat) ва «хабар» (khabar) дар ҳарду забон фаҳмо ва ҳаммаъно мебошанд.
Ин шабоҳатҳои лексикӣ ба тарҷумон кумак мекунанд, ки оҳанги матнро нигоҳ дорад ва тарҷумаро барои хонандаи гуҷаратзабон табиӣтар созад. Аммо, бояд аз «дӯстони дурӯғини тарҷумон» эҳтиёт шуд, зеро баъзе калимаҳо дар давоми асрҳо метавонанд маънои худро тағйир дода бошанд.
Маслиҳатҳои муҳим барои тарҷумаи босифат
Барои ба даст овардани тарҷумаи дақиқ ва аз назари услубӣ дуруст аз забони тоҷикӣ ба гуҷаратӣ, риояи тавсияҳои зерин зарур аст:
- Таҳлили амиқи матни аслии тоҷикӣ: Қабл аз оғози тарҷума, сохтори ҷумлаҳо, ибораҳои изофӣ ва пешояндҳоро муайян кунед. Маънои пешояндҳоро ба пасояндҳои мувофиқи гуҷаратӣ бадал созед.
- Тафтиши ҷинсияти исмҳо: Ҳангоми интихоби муодилҳои гуҷаратӣ барои исмҳои тоҷикӣ, ҳатман ҷинси грамматикии онҳоро дар гуҷаратӣ тафтиш кунед ва сифатҳову феълҳои ёварро бо онҳо мувофиқ созед.
- Истифодаи дурусти системаи пасояндҳо: Пасояндҳои гуҷаратиро вобаста ба контекст дуруст интихоб кунед. Масалан, пасоянди «-ne» метавонад ҳам барои мафъули бевосита ва ҳам барои нишон додани самти ҳаракат (ба) истифода шавад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ: Азбаски забони гуҷаратӣ дорои нозукиҳои зиёди идиоматикӣ ва лаҳҷавӣ мебошад, матни тарҷумашуда бояд ҳатман аз ҷониби муҳаррири бумии гуҷаратӣ (native speaker) таҳрир карда шавад.
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони гуҷаратӣ кӯпруки муҳими фарҳангиву тиҷоратӣ байни Осиёи Марказӣ ва Ҳиндустон мебошад. Иҷрои бомуваффақияти ин раванд риояи қатъии қоидаҳои синтаксисӣ, фаҳмиши сохтори эргативии гуҷаратӣ ва истифодаи дурусти захираи лексикии муштараки ҳарду забонро талаб мекунад.