די קונסט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף גריכיש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקע שפּראַכלעכע און קולטורעלע רײַזע. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך וואָס איז רײַך מיט לשון-קודשדיקע (העברעיִש-אַרמישע) און סלאַווישע יסודות, קומט דאָ אין קאָנטאַקט מיט גריכיש – איינע פֿון די עלטסטע אינדאָ-אייראָפּעיִשע שפּראַכן מיט אַן אייגענעם אַלפֿאַבעט און אַן אומאָפּהענגיקער היסטאָרישער אַנטוויקלונג. כּדי דורכצופֿירן אַן עפֿעקטיווע איבערזעצונג וואָס היט אָפּ דעם אָריגינעלן טאָן, באַדײַט און עמאָציאָנעלן כאַראַקטער, מוז דער איבערזעצער טיף פֿאַרשטיין די סטרוקטורעלע און קולטורעלע אונטערשיידן צווישן די צוויי שפּראַכן.
די סינטאַקטישע סטרוקטור: וואָרט-סדר און די V2-רעגל
איינער פֿון די הויפּט אַרויספֿאָדערונגען אין דער ייִדיש-גריכישער איבערזעצונג ליגט אין דעם סינטאַקסיס. ייִדיש געהערט צו די גערמאַנישע שפּראַכן וואָס ניצן די V2-רעגל (Verb-Second) אין הויפּט-זאַצן. דאָס מיינט אַז דער ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין דעם זאַץ, ניט געקוקט אויף דעם וואָס שטייט פֿאַר אים. גריכיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַ פֿלעקסיבלע שפּראַך וווּ דער וואָרט-סדר קען זײַן SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט), VSO אָדער אפֿילו VOS, געוואַנדן אין דעם פֿאָקוס פֿונעם זאַץ און דעם רעדנערס כוונה.
בײַם איבערזעצונג-פּראָצעס קיין גריכיש, דאַרף דער איבערזעצער זײַן אָפּגעהיט ניט צו קאָפּירן דעם שטרענגען V2-סטרוקטור פֿון ייִדיש, ווײַל דאָס קען מאַכן דעם גריכישן זאַץ אויסזען קינסטלעך, אומנאַטירלעך אָדער שווער צו פֿאַרשטיין. פֿאַר אַ גוטער גריכישער איבערזעצונג מוז מען פֿרײַער סטרוקטורירן דעם זאַץ אַזוי, אַז די וויכטיקע אינפֿאָרמאַציע זאָל באַקומען דעם ריכטיקן טראָפּ לויט די גריכישע קאָנווענציעס.
די אַספּעקטן פֿון ווערב און צײַט-פֿאָרמען
די ווערב-סיסטעמען פֿון ביידע שפּראַכן פֿונקציאָנירן גאָר אַנדערש, ספּעציעל ווען עס קומט צו גראַמאַטישע אַספּעקטן. גריכיש לייגט אַ ריזיקן טראָפּ אויף דעם אונטערשייד צווישן דורכגעזעצטע אָדער פּינקטלעכע קאַמף-פֿאָרמען (perfective vs. imperfective aspect). יעדער ווערב אין גריכיש האָט צוויי פֿאַרשיידענע שטאַמען פֿאַר די אַספּעקטן, וואָס באַשטימען די צײַט-פֿאָרם (למשל, דעם אַאָריסט קעגן דעם אימפּערפֿעקט).
ייִדיש ניצט אויך ווערב-אַספּעקטן, אָבער אָפֿט מאָל ווערט דאָס אויסגעדריקט דורך פּרעפֿיקסן (ווי "געבן" קעגן "אָפּגעבן", אָדער "שרײַבן" קעגן "אָנשרײַבן"), וואָס איז אַ קלאָרע השפּעה פֿון די סלאַווישע שפּראַכן. דער איבערזעצער מוז קענען אידענטיפֿיצירן די דאָזיקע סלאַווישע אַספּעקטן אין ייִדיש און געפֿינען די פּאַסיקע גריכישע מאָרפֿאָלאָגישע גלײַכקייטן. אָן אַ טיפֿער פֿאַרשטענדעניש פֿון די דאָזיקע ניואַנסן, קען די גריכישע איבערזעצונג פֿאַרלירן די צײַט-באַגרענעצונג אָדער דעם אָריגינעלן דינאַמיזם.
קאַסוסן און דזשענדער: די נאָמינאַלע מאָרפֿאָלאָגיע
סיי ייִדיש און סיי גריכיש האָבן אָפּגעהיט אַ רײַכע נאָמינאַלע מאָרפֿאָלאָגיע מיט גראַמאַטישע מינים (דזשענדערס) און קאַסוסן (קאַסעס). ייִדיש האָט דריי גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, נייטראַל) און פֿיר קאַסוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו, און אַ ביסל געניטיוו). גריכיש האָט אויך דריי מינים, אָבער די קאַסוס-סיסטעם באַשטייט פֿון נאָמינאַטיוו, געניטיוו, אַקוזאַטיוו, און וואָקאַטיוו.
די הויפּט אַרויספֿאָדערונג דאָ איז די אַדאַפּטאַציע פֿון דאַטיוו-קאַנסטרוקציעס פֿון ייִדיש אויף גריכיש. וויבאַלד מאָדערן-גריכיש האָט ניט קיין דאַטיוו-קאַסוס, ניצט מען אָנשטאָט דעם די פּרעפּאָזיציע "σε" (צו/אין) מיט אַן אַקוזאַטיוו, אָדער דעם געניטיוו-קאַסוס פֿאַר דעם אומדירעקטן אָביעקט. אַן איבערזעצער מוז גוט קענען די קאָנווענציעס פֿון ביידע שפּראַכן כּדי צו פֿאַרמײַדן גראַמאַטישע פֿעלערס בײַם איבערזעצן פּראָנאָמינען און אָביעקטן.
לאָקאַליזאַציע פֿון לשון-קודש און קולטורעלע טערמינען
ייִדיש איז טיף פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער קולטור און רעליגיע, וואָס מיינט אַז די שפּראַך פֿאַרמאָגט טויזנטער ווערטער פֿון העברעיִשן און אַראַמישן אָפּשטאַם (לשון-קודש). ווערטער ווי "שבת", "יום-טוב", "מיצווה", "צדקה" אָדער "כשר" טראָגן מיט זיך טיפֿע רעליגיעזע און קולטורעלע באַדײַטן וואָס עקסיסטירן ניט גלײַך אין דער גריכישער סבֿיבֿה.
בײַם איבערזעצן אַזעלכע באַגריפֿן אויף גריכיש, קען דער איבערזעצער ניצן עטלעכע סטראַטעגיעס:
- טראַנסליטעראַציע מיט אַ דערקלערונג: למשל, שרײַבן "Κοσέρ" (קאָשער) אָדער "Σαμπάτ" (שאַבאַט) און צוגעבן אַ קורצע פֿוסנאָטע אָדער קאָנטעקסטועלע דערקלערונג פֿאַר דעם גריכישן לייענער.
- פֿונקציאָנעלע עקוויוואַלענטן: געפֿינען אַ גריכיש וואָרט וואָס גיט איבער דעם געדאַנק, כאָטש ניט די רעליגיעזע שטימונג (למשל, "φιλανθρωπία" פֿאַר "צדקה", הגם צדקה איז מער קאָנקרעט און רעליגיעז מחייב ווי פֿילאַנטראָפּיע).
- דעסקריפּטיווע איבערזעצונג: איבערזעצונג דורך אַ פֿראַזע, ווי "εβραϊκός νόμος περί διατροφής" פֿאַר "כשרות".
די ברירה פֿון דער סטראַטעגיע ווענדט זיך אין דעם ספּעציפֿישן זשאַנער פֿונעם טעקסט און דעם ציל-פּובליקום.
די עמאָציאָנעלע ניואַנסן און דימינוטיוון
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר איר עשירות אין דימינוטיוון (פֿאַרקלענערן-ווערטער מיט די סופֿיקסן "-ל" אָדער "-עלע"). דאָס שאַפֿט אַ וואַרעמע, היימישע אָדער אָפֿט מאָל סאַרקאַסטישע אַטמאָספֿער אין טעקסט. אינטערעסאַנט איז, אַז גריכיש איז אויך אַ שפּראַך וואָס ניצט זייער אָפֿט דימינוטיוון (מיט די סופֿיקסן "-άκι", "-ούλα", "-ίτσα"). דאָס גיט דעם איבערזעצער אַ פֿאַנטאַסטישע מעגלעכקייט איבערצוגעבן די עמאָציאָנעלע שטימונג פֿון ייִדיש אויף גריכיש אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן.
פֿונדעסטוועגן, דאַרף מען זײַן אָפּגעהיט ניט איבערצוטרײַבן. יעדער דימינוטיוו אין ייִדיש דאַרף אַנאַליזירט ווערן אין זיין קאָנטעקסט: צי ער דריקט אויס ליבע, ביטול, אָדער פּשוט גרייס? די גריכישע אָפּציעס דאַרפֿן צוגעפּאַסט ווערן שטרענג לויט די דאָזיקע עמאָציאָנעלע קאַטעגאָריעס.
די ריכטונג פֿון שרײַבן און דיגיטאַלע אַלפֿאַבעט-טראַנסקריפּציע
אַ טעכנישער אַספּעקט וואָס מען טאָר ניט פֿאַרגעסן איז די שרײַב-ריכטונג. ייִדיש ניצט דעם העברעיִשן אַלפֿאַבעט און ווערט געשריבן פֿון רעכטס צו לינקס (RTL), בשעת גריכיש ווערט געשריבן פֿון לינקס צו רעכטס (LTR). בײַם איבערזעצן און צוגרייטן דיגיטאַלע טעקסטן פֿאַרן וועב, מוז דער איבערזעצער אָדער וועב-דעוועלאָפּער פֿאַרזיכערן אַז די HTML טעג האָבן די ריכטיקע ריכטונג-קאָנפֿיגוראַציעס (ווי די באַניצונג פֿון "dir=rtl" פֿאַר ייִדיש און "dir=ltr" פֿאַר גריכיש).
דערצו, די טראַנסקריפּציע פֿון נעמען און ספּעציפֿישע ייִדישע ווערטער אין גריכישע אותיות פֿאָדערט אַ גענויע פֿאָנעטישע אָפּשפּיגלונג. וויבאַלד די גריכישע שפּראַך פֿאַרמאָגט ניט דעם קלאַנג "ש" (sh) אָדער "טש" (ch), מוז דער איבערזעצער ניצן די גריכישע קאָמבינאַציעס ווי "σ" אָדער "τσ" צו דערנענטערן די פֿאָנעטיק אַזוי נאָענט ווי מעגלעך.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצערס
פֿאַר די וואָס אַרבעטן אין דעם פֿעלד פֿון ייִדיש-גריכישער איבערזעצונג, זענען דאָ עטלעכע יסודותדיקע עצות:
- אידענטיפֿיצירן די דיאַלעקטן: ייִדיש האָט עטלעכע היסטאָרישע דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש, אוקראַיִניש). יעדער דיאַלעקט קען האָבן פֿאַרשיידענע וואָקאַבולאַרן אָדער גראַמאַטישע פֿאָרמען וואָס דאַרפֿן אַנדערש איבערגעזעצט ווערן.
- ניצן די רײַכע ייִדיש-גריכישע געשיכטע: די געשיכטע פֿון ייִדן אין גריכנלאַנד (ווי די ראָמאַניאָטן און די ספֿרדישע קהילה אין סאַלאָניקי) האָט געשאַפֿן היסטאָרישע לינקס צווישן די קולטורן. אָפֿט מאָל קען מען געפֿינען ספּעציפֿישע ייִדיש-גריכישע קאָנטאַקט-ווערטער אין די דאָזיקע היסטאָרישע קוואַלן.
- אַרבעטן מיט צוויי-שפּראַכיקע קוואַלן: שטענדיק ניצן הויך-קוואַליטאַטיווע ווערטערביכער און גראַמאַטישע רעפֿערענצן, ווי אויך קאָנטאַקטירן קאָלעגן וואָס קענען ביידע שפּראַכן אויף אַ מוטער-שפּראַך מדרגה.
דורכפֿירן אַן איבערזעצונג צווישן ייִדיש און גריכיש פֿאָדערט ניט נאָר שפּראַכקענטעניש, נאָר אויך אַ טיפֿע ליבע און רעספּעקט צו די צוויי רײַכע קולטורן. מיט די ריכטיקע מעטאָדן קענען די איבערזעצער שאַפֿן בריקן וואָס וועלן דערמעגלעכן די לייענער צו געניסן פֿון די שאַפֿונגען אויף דעם בעסטן אופֿן.