Азыркы ааламдашуу доорунда маданияттар жана тилдер аралык байланыштар мурда болуп көрбөгөндөй жигердүү өнүгүүдө. Ушул алкакта ар башка тил үй-бүлөлөрүнө жана ар башка түзүлүш тибине кирген тилдердин ортосундагы котормо маселеси өзгөчө актуалдуулукка ээ болот. Кыргыз тилинен серб тилине которуу процесси — бул эки башка лингвистикалык дүйнөнү байланыштырган татаал илимий жана практикалык маселе. Түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирген агглютинативдүү кыргыз тили менен индоевропа тилдеринин түштүк славян тобуна таандык флективдүү серб тилинин ортосунда структуралык, грамматикалык жана маданий деңгээлде олуттуу айырмачылыктар бар. Бул айырмачылыктар котормочудон сөздөрдү механикалык түрдө алмаштырууну эмес, эки тилдин ички мыйзам ченемдүүлүктөрүнө негизделген терең трансформацияларды жасоону талап кылат.
Синтаксистик структуралардын айырмачылыгы жана сүйлөм куруу моделдери
Кыргыз жана серб тилдеридин ортосундагы эң айкын структуралык карама-каршылык сүйлөмдөгү сөздөрдүн жайгашуу тартибинен байкалат. Кыргыз тили негизинен SOV (Subject-Object-Verb: Ээ - Толуктооч - Баяндооч) моделине таянат. Мында кыймыл-аракетти билдирген этиш дайыма сүйлөмдүн аягында келет, ал ага байланышкан бардык айкындооч мүчөлөр этиштин алдында орун алат. Серб тили болсо классикалык SVO (Subject-Verb-Object: Ээ - Баяндооч - Толуктооч) моделин колдонот. Бул тилде негизги маалымат этиштин айланасына топтолуп, ал ээден кийин дароо жайгашууга умтулат.
Бул синтаксистик айырмачылык котормочуну сүйлөмдөрдүн түзүлүшүн түп тамырынан бери өзгөртүүгө мажбур кылат. Кыргыз тилиндеги узун, бир нече катыш мүчөлөрдөн турган татаал сүйлөмдү серб тилине которууда аны майда логикалык бөлүктөргө бөлүп, серб тилине мүнөздүү SVO тартибине салуу керек. Андан тышкары, серб тилиндеги экинчи орунду ээлөөчү клитикалардын (кыска жардамчы этиштер, ат атоочтор) Вакернагель эрежеси боюнча жайгашуусун катуу көзөмөлдөө зарыл. Клитикалардын туура эмес жайгашуусу серб тилинде олуттуу грамматикалык жана стилистикалык ката деп эсептелет.
Агглютинация жана флексия: Сөз жасоо жана сөз өзгөртүү маселелери
Кыргыз тилинин негизги өзгөчөлүгү — агглютинация процесси болуп саналат. Мында ар бир грамматикалык маани (сан, жак, таандык, жөндөмө) өзүнүн өзгөчө суффиксине ээ жана алар уңгуга белгилүү бир тартип менен биринин артынан экинчиси кошулат. Бул процесс сөздөрдүн уңгусунун өзгөрүүсүз калышын шарттайт. Ал эми серб тили — флективдүү тил. Анда флексия (сөз өзгөртүүчү мүчө) бир эле учурда бир нече грамматикалык маанини камтыйт. Ошондой эле серб тилинде сөз өзгөрүү учурунда уңгунун ичиндеги тыбыштардын өзгөрүүсү (флексия) да көп кездешет.
Бул айырмачылыктардан улам кыргыз тилинин бир эле татаал сөзүн серб тилине которуу үчүн бир нече сөздөн турган синтагманы же кошумча предлогдук конструкцияларды колдонууга туура келет. Маселен, кыргызча бир сөз менен берилген маалымат серб тилинде предлог, зат атооч жана анын жөндөмө формасынын татаал айкалышы аркылуу гана так чагылдырылышы мүмкүн.
Род (жыныс) категориясынын жоктугу жана анын котормодогу таасири
Лингвистикалык көз караштан алганда, кыргыз тилинде грамматикалык род категориясы таптакыр жок. Зат атоочтор да, ат атоочтор да (мисалы, "ал") эркек, аял же орто жыныска бөлүнбөйт. Серб тилинде болсо род категориясы эң негизги грамматикалык түркүктөрдүн бири болуп саналат. Анда бардык зат атоочтор эркек (мушки), аял (женски) же орто (средњи) родго таандык. Бул бөлүнүү сын атоочтордун, сан атоочтордун, кээ бир ат атоочтордун жана этиштердин өткөн чактагы формаларынын зат атооч менен байланышын (макулдашуусун) шарттайт.
Котормочу кыргыз тилинен серб тилине которууда тексттеги каармандардын же сөз болуп жаткан нерселердин жынысын контексттен кылдаттык менен аныктоого милдеттүү. "Ал айтты" деген кыргызча сүйлөмдү которууда каарман эркек болсо "On je rekao", аял болсо "Ona je rekla" деп так бөлүү зарыл. Эгерде контекстте жыныс так көрсөтүлбөсө, бул котормодо олуттуу кыйынчылыктарды жана каталарды жаратышы мүмкүн.
Жөндөмө тутумдары жана предлогдордун колдонулушу
Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар болсо, серб тилинде 7 жөндөмө бар. Серб тилинин өзгөчөлүгү — вокатив (чакырык жөндөмөсү) жана локативдин (орундук жөндөмө) болушунда. Бул жөндөмөлөрдүн функциялары кыргыз тилинин жөндөмөлөрү менен толук дал келбейт. Эң негизгиси, кыргыз тили жөндөмө мүчөлөрүн гана колдонсо, серб тилинде жөндөмө формалары тиешелүү предлогдор менен айкалышып, жаңы маанилик нюанстарды жаратат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги жатыш жөндөмөсү (-да/-до/-та/-то) серб тилине которулганда локатив же инструментал жөндөмөлөрү менен бирге "u" (ичинде), "na" (үстүндө), "pred" (алдында) сыяктуу предлогдордун катышуусун потребует. Котормочу кайсы предлогдон кийин кайсы жөндөмө туура келерин так билиши керек, анткени предлогдордун колдонулушу кыймыл-аракетти багытына же абалына карата өзгөрүп турат (мисалы, багытты билдиргенде аккузатив, орунду билдиргенде локатив колдонулат).
Этиштердин аспектилик өзгөчөлүктөрү жана заман формалары
Серб тилиндеги этиштердин маанилүү категориясы — бул иш-аракетти билдирген аспект (герундий жана перфективдүүлүк) болуп саналат. Ар бир кыймыл-аракетти билдирген этиштин серб тилинде бүткөн (svršeni) жана бүтпөгөн (nesvršeni) жуптары болот. Кыргыз тилинде бул маани көбүнчө аналитикалык жолдор менен же кошумча этиштер (мисалы, "жасап жатат" жана "жасап койду") аркылуу берилет.
Ошондой эле серб тилиндеги өткөн жана келечек чактардын ар түрдүү формалары (перфект, аорист, имперфект, Futur I, Futur II) кыргыз тилинин чактарына маанилик жактан туура келтирүүдө котормочудан кылдаттыкты талап кылат. Заманбап серб тилинде айрым эскирген өткөн чактын формалары көркөм адабиятта гана сакталып калгандыктан, расмий жана коомдук тексттерди которууда универсалдуу перфект чагын колдонуу сунушталат.
Маданий адаптация жана улуттук реалийлерди которуу ыкмалары
Тил — бул маданияттын күзгүсү. Кыргыз жана серб элдеринин тарыхый өнүгүү жолу, турмуш-тиричилиги жана диний ишенимдери бири-биринен кескин айырмаланат. Көчмөн кыргыз маданиятына таандык болгон түшүнүктөрдү (мисалы, боз үй, калпак, кымыз, бешбармак, устукан тартуу) серб тилине которуу өзгөчө кыйынчылыктарды жаратат. Бул учурда котормочулар төмөндөгү профессионалдык ыкмаларды колдонушу керек:
- Транслитерация жана дескриптивдик түшүндүрмө: Реалий сөздөр серб алфавитине транслитерацияланып жазылат (мисалы, "bozuj", "kalpak", "kumis") жана тексттин аягында же шилтемеде анын мааниси кыскача сыпатталып түшүндүрүлөт.
- Семантикалык аналогдорду табуу: Түпкү мааниси толук дал келбесе да, кабыл алуучу тарапка окшош таасир калтыра турган терминдерди тандоо. Бирок бул ыкма маданий өзгөчөлүктү жууп кетүү коркунучун жараткандыктан, аны этияттык менен колдонуу абзел.
- Контексттик алмаштыруу: Эгерде термин тексттин негизги мазмунуна түз таасир этпесе, аны жалпы түшүнүк менен алмаштыруу (мисалы, "кымыз" дегенди жөн гана "кычкыл суусундук" деп жалпылоо).
Фразеологиялык айкалыштарды которууда да ушундай эле кылдаттык талап кылынат. Маселен, кыргыздын ат маданиятына байланыштуу фразеологизмдерин серб тилине сөзмө-сөз которгондо алардын образдуулугу жана мааниси жоголот. Котормочу алардын ордуна серб тилиндеги мааниси жана эмоционалдык боёгу боюнча эң жакын макал-лакаптарды же фразеологиялык эквиваленттерди табышы керек.
Жазуу системасы жана графикалык нюанстар
Серб тилинин маанилүү өзгөчөлүгү — расмий түрдө диграфиянын, б.а. эки жазуу системасынын (кириллица жана латиница) катар колдонулушунда. Серб кириллицасы (вуковица) Сербияда расмий статус алганы менен, латиница (гаица) да коомдук турмушта, массалык маалымат каражаттарында жана интернет мейкиндигинде өтө кеңири колдонулат. Кыргыз тили да кириллица жазуусуна негизделгендиктен, котормочу серб кириллицасындагы өзгөчө тамгаларды (ћ, ђ, љ, њ, џ, ј) туура колдонууга жана латиницага которууда транслитерация эрежелерин так сактоого тийиш.
Котормочулар үчүн практикалык сунуштар жана кеңештер
Кыргыз тилинен серб тилине которуунун сапатын камсыз кылуу үчүн төмөнкү кеңештерди эске алуу зарыл:
- Эки тараптуу текшерүү ыкмасын колдонуу: Кыргыз-серб багытында түз жана ишенимдүү лексикалык булактар аз болгондуктан, көбүнчө орус же англис тилдери ортомчу тил катары кызмат кылат. Бул учурда маалыматтын бурмаланып кетпешин алдын алуу үчүн которулган текстти кайра ортомчу тилге которуп текшерүү сунушталат.
- Сүйлөмдөрдүн структурасын адаптациялоо: Сөзмө-сөз которуудан таптакыр качуу керек. Серб тилиндеги сүйлөмдөр табигый жана түшүнүктүү угулушу үчүн синтаксисти эркин өзгөртүп, зарыл болсо узун сүйлөмдөрдү бөлүү керек.
- Стиль бир түрдүүлүгүн сактоо: Тексттин жанрына (илимий, расмий-иштиктүү, көркөм, публицистикалык) жараша серб тилиндеги тиешелүү стилистикалык каражаттарды туура тандоо маанилүү.
- Терминологиялык тактык: Илимий же техникалык тексттерди которууда эл аралык терминдердин серб тилиндеги кабыл алынган формаларын (мисалы, серб тили латын жана грек сөздөрүн көп колдонот) эске алуу керек.
Кыргыз тилинен серб тилине которуу тилдердин структуралык жана маданий өзгөчөлүктөрүнөн улам чоң жоопкерчиликти жана кесипкөйлүктү талап кылат. Бул макалада каралган синтаксистик, грамматикалык жана маданий айырмачылыктарды туура талдоо жана тиешелүү котормо ыкмаларын колдонуу гана жогорку сапаттагы, түпнускага толук шайкеш келген котормолорду жаратууга өбөлгө түзөт.