איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף סאַמאָאַניש איז אַן אויסערגעוויינלעכע און קאָמפּליצירטע אַרבעט וואָס פֿאָדערט פֿיל מער ווי בלויז דאָס איבערטייטשן פֿון ווערטער. עס האַנדלט זיך דאָ וועגן צוויי שפּראַכן וואָס שטימען פֿון אינגאַנצן פֿאַרשידענע קולטורעלע, היסטאָרישע און געאָגראַפֿישע קאָנטעקסטן. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע וואָרצלען, איז אויסגעפֿאָרעמט געוואָרן אין דעם קאַלטן קלימאַט פֿון מיזרח-אייראָפּע און פֿירט מיט זיך דאָס גאַנצע געוויכט פֿון דעם ייִדישן גלות און טראַדיציע. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז סאַמאָאַניש אַן אויסטראָנעזישע שפּראַך פֿון די פּאָלינעזישע אינדזלען אין דעם פּאַציפֿישן אָקעאַן, וואָס איר לעבנס-אויפֿפֿאַסונג דרייט זיך אַרום דעם טראַדיציאָנעלן סאַמאָאַנישן לעבנסשטייגער, באַקאַנט ווי "פֿאַאַ סאַמאָאַ" (Fa'a Samoa). דער פֿירער דעקט אויס די הויפּט-אַרויספֿאָדערנונגען, גראַמאַטישע דיפֿערענצן און קולטורעלע נואַנסן וואָס יעדער איבערזעצער מוז וויסן.
סינטאַקטישע און גראַמאַטיקאַלער סטרוקטור-שיפֿט: פֿון V2 צו VSO
איינע פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע אַרויספֿאָדערנונגען פֿאַרן איבערזעצער ליגט אין דער סינטאַקטישער סטרוקטור. ייִדיש געהערט צו די שפּראַכן מיט אַ V2 סינטאַקס (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב קומט כּמעט שטענדיק אין דעם צווייטן אָרט פֿון דעם זאַץ, בשעת דער סוביעקט אָדער אנדערע זאַצטיילן קענען פֿאַרנעמען דעם ערשטן אָרט. למשל, "הײַנט גייט דער ייִד אין שול". סאַמאָאַניש, פֿאַרקערט, נוצט אַ VSO סטרוקטור (Verb-Subject-Object), וווּ דער זאַץ אָנהייבט זיך כּמעט שטענדיק מיט אַ ווערב-פּאַרטיקעל וואָס ווײַזט אָן דעם צײַט-אַספּעקט, נאכגעפֿאָלגט פֿון דעם ווערב אַליין, דעם סוביעקט און צום סוף דעם אָביעקט. אַן איבערזעצער קען נישט פּשוט איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט; ער מוז איבערבויען דעם גאַנצן זאַץ אויף פֿונדאַמענטאַלן אופֿן.
נאָך אַ וויכטיקער פּונקט איז דער מאַנגל פֿון פֿלעקסיע (דעקלינאַציע) אין סאַמאָאַניש. בשעת ייִדיש פֿאַרמאָגט פֿיר פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו און געניטיוו) און דריי גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, נייטראַל), האָט סאַמאָאַניש נישט קיין גראַמאַטישן מין פֿאַר סובסטאַנטיוון און קיין קאַסוס-ענדונגען. אַנשטאָט דעם, ניצט סאַמאָאַניש פּרעפּאָזיציעס און ספּעציפֿישע פּאַרטיקלען (ווי "ע" פֿאַר דעם ערגאַטיוון סוביעקט אָדער "אָ/אַ" פֿאַר פּאָסעסיוו) צו באַשטימען די באַציִונגען צווישן די ווערטער. דער איבערזעצער מוז זײַן אָפּגעהיט ניט צו פֿאַרלירן די פֿײַנע נואַנסן פֿון די ייִדישע פֿאַלן ווען אים טראַנספֿאָרמירט זיי אין די פּאַרטיקל-באַזירטע קאַנסטרוקציעס פֿון סאַמאָאַניש.
דער קאָמפּליצירטער ענין פֿון פּראָנאָמינען און סאָציאַלע באַציִונגען
ייִדיש ניצט די טיפּישע אייראָפּעיִשע סיסטעם פֿון פּראָנאָמינען (איך, דו, ער, זי, מיר, איר, זיי). סאַמאָאַניש, ווי אַ פּאָלינעזישע שפּראַך, פֿאַרמאָגט אָבער אַ פֿיל מער דעטאַליזירטע פּראָנאָמינאַלער סיסטעם וואָס נעמט אַרום ניט בלויז יחיד און רבים, נאָר אויך דואַל (צוויי מענטשן). דערצו מאַכט די שפּראַך אַן אונטערשייד צווישן אינקלוסיוו (מיר, אַרײַנגערעכנט די מענטשן צו וועמען מען רעדט) און עקסקלוסיוו (מיר, אויסגעשלאָסן די צוהערער).
בײַם איבערזעצן דאָס ייִדישע וואָרט "מיר", מוז דער איבערזעצער פּינקטלעך וויסן דעם קאָנטעקסט: רעדט דער מענטש צו זײַן חבֿרטע און מיינט זיי ביידע (דואַל אינקלוסיוו - "tā'ua"), אָדער רעדט ער צו אַ דריטער פּערזאָן וועגן זיך און זײַן משפּחה (עקסקלוסיוו - "mātou")? אַ פֿאַלשע ברירה פֿון דעם פּראָנאָמען וועט גלייך מאַכן דעם איבערגעזעצטן טעקסט אומפֿאַרשטענדלעך אָדער מאָדנע פֿאַר אַ געבוירענעם סאַמאָאַנער.
רעספּעקט און סאָציאַלע מדרגות: "גאַגאַנאַ פֿאַאַלאָאַלאָ" קעגן ייִדישן אירצן
סאַמאָאַנישע געזעלשאַפֿט איז טיף היעראַרכיש, באַזירט אויף דעם סיסטעם פֿון "מאַטײַ" (טשיפֿס אָדער הויפּט-לײַט). דאָס שפּיגלט זיך אָפּ אין דער שפּראַך דורך ספּעציפֿישע רעגיסטערס. עס עקזיסטירט די טאָג-טעגלעכע שפּראַך ("gagana lē fā'שלאָסן") און די רעספּעקט-שפּראַך ("gagana fa'aaloalo"). ווען מען רעדט צו אָדער וועגן אַ טשיף, גאַסט, אָדער גלח, מוז מען נוצן גאַנץ אַנדערע ווערטער פֿאַר טאָג-טעגלעכע באַגריפֿן ווי "עסן", "קומען", "הויז" אָדער "קראַנקייט".
אין ייִדיש ניצט מען פֿאַר רעספּעקט דעם פֿאָרמאַלן פּראָנאָמען "איר" (אירצן) און טייל מאָל העברעיִשע אָדער דײַטשע אויסדרוקן פֿון כּבֿוד (ווי "געערטער", "הרב"). פֿאַר אַן איבערזעצער איז קריטיש וויכטיק צו דערקענען ווען דער ייִדישער טעקסט פֿאָדערט אַן איבערבײַט צו דער סאַמאָאַנישער רעספּעקט-שפּראַך. אויב דער טעקסט רעדט וועגן אַ גײַסטיקן פֿירער, אַ רבי'ן אָדער אַן אָנגעזעענעם פּערזענלעכקייט, מוז מען נוצן די כּבֿוד-ווערטער פֿון סאַמאָאַניש, אַנדערש וועט עס באַטראַכט ווערן ווי אַ גראָבע באַליידיקונג.
אידיאָמאַטישע אַדאַפּטאַציע און קולטור-טראַנספֿער
ייִדיש איז אָנגעפֿילט מיט אידיאָמען, ווערטער און באַגריפֿן וואָס שטימען פֿון דער תּורה, פֿון דער גמרא און פֿון דעם אייראָפּעיִשן ייִדישן לעבן. באַגריפֿן ווי "כשר", "שבת", "נשמה", "חוצפּה", אָדער "יאָנטעוו" האָבן נישט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין סאַמאָאַניש. די סאַמאָאַנישע קולטור איז פֿאַרבוונדן מיט דער קריסטלעכער אמונה זײַנט דעם 19טן יאָרהונדערט, אָבער איר קאָסמאָלאָגיע און געזעלשאַפֿטלעכע באַגריפֿן זענען אַנדערש.
פֿאַר באַגריפֿן ווי "שבת", קען מען נוצן דאָס וואָרט "Sapati" (וואָס קומט פֿון דעם ענגלישן Sabbath), אָבער פֿאַר מער ספּעציפֿישע ייִדישע באַגריפֿן מוז דער איבערזעצער אָנווענדן דעסקריפּטיווע איבערזעצונג אָדער טראַנסליטעראַציע מיט אַ קורצן הסבר. למשל, דאָס וואָרט "מצוה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "galuega lelei e tusa ai ma le tulafono a le Atua" (אַ גוטע אַרבעט לויט גאָטס געזעץ). פֿון דער אַנדערער זײַט, אויב מען דאַרף איבערזעצן קולטורעלע באַגריפֿן פֿון סאַמאָאַניש אויף ייִדיש, מוז מען פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו דערקלערן די באַציִונג צו דער ערד ("fanua") און די משפּחה-בינדונגען ("aiga") וואָס שפּילן אַ פֿונדאַמענטאַלע ראָלע אין סאַמאָאַ.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף סאַמאָאַניש
- אַנאַליזירט דעם סינטאַקס פֿון פֿאָרויס: ברעכט אַראָפּ די לאַנגע ייִדישע זאַצן מיט פֿיל קאָניונקציעס אויף קלענערע, קלאָרע זאַצן איידער איר איבערזעצט זיי אויף סאַמאָאַניש, כּדי אָפּצוהיטן די נאַטורלעכע VSO דינאַמיק פֿון דער ציל-שפּראַך.
- באַשטימט דעם רעספּעקט-ניוואָ: אידענטיפֿיצירט די כאַראַקטערס אין דעם טעקסט. אויב עס זענען דאָ עלטערע לײַט אָדער פּערזענלעכקייטן מיט הויכן סטאַטוס, ניצט דעם סאַמאָאַנישן רעספּעקט-וואָקאַבולאַר (Polite/Respect register).
- קאָנטעקסט פֿאַר פּראָנאָמינען: מאַכט זיכער איר פֿאַרשטייט ווער עס רעדט צו וועמען, כּדי צו קלײַבן די ריכטיקע פֿאָרם פֿון דואַל אָדער פּלוראַל, אינקלוסיוו אָדער עקסקלוסיוו פּראָנאָמינען אין סאַמאָאַניש.
- קולטורעלע לאָקאַליזאַציע: ניצט מעטאַפֿאָרן וואָס מאַכן זינען אין דער פּאָלינעזישער וועלט. מעטאַפֿאָרן וועגן שניי אָדער אייראָפּעיִשע וועלדער דאַרפֿן אָפֿט מאָל צוגעפּאַסט ווערן צו די קאָקאָסנוס-אינדזלען און אָקעאַנישע רעאַליטעטן, כּדי דער לייענער זאָל פֿאַרשטיין די עמאָציאָנעלע און אינטעלעקטואַלע כּוונה פֿון דעם אָריגינעלן שרײַבער.
דורך דעם ריכטיקן וואָגשאָל פֿון לינגוויסטישער שטרענגקייט און קולטורעלער עמפּאַטיע, קען אַן איבערזעצער בויען אַ פֿעסטן בריק צווישן דער רײַכער וועלט פֿון ייִדיש און דער אייגנאַרטיקער טראַדיציע פֿון סאַמאָאַניש, דערמעגלעכנדיק אַ קלאָרן און שעפֿערישן דיאַלאָג צווישן צוויי ווײַטע קולטורן.