די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף סאָמאַלי שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן איינציקאַרטיקן אינטעלעקטואַלן און לינגוויסטישן בריק צווישן צוויי גאָר פֿאַרשיידענע קולטור-וועלטן. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען, וואָס איז היסטאָריש אַנטוויקלט געוואָרן אין אייראָפּע, פֿאָדערט אַ גאָר פֿאַרשיידענעם צוגאַנג ווי סאָמאַלי, אַ קושיטישע שפּראַך פֿונעם האָרן פֿון אַפֿריקע מיט אַן אַגלוטינירנדיקער סטרוקטור און אַ ספּעציפישער טאָנאַלער גראַמאַטיק. פֿאַר איבערזעצער וואָס זוכן צו שאַפֿן פּינקטלעכע, פֿליסיקע און קולטורעל-אַקפּוטאַבלע טעקסטן, איז נויטיק צו פֿאַרשטיין די טיפֿע גראַמאַטישע און סעמאַנטישע אונטערשיידן צווישן די צוויי שפּראַכן.
די לינגוויסטישע לאַנדשאַפֿט פֿון ייִדיש און סאָמאַלי
כּדי דורכצופֿירן אַן עפֿעקטיווע איבערזעצונג, מוז מען ערשט אַנאַליזירן די יסודות פֿון ביידע סיסטעמען. ייִדיש באַנוצט זיך מיט די אותיות פֿונעם אלף-בית און פֿאַרמאָגט אַ רייכע מאָרפֿאָלאָגיע וואָס נעמט אַרום דריי גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, נייטראַל) און פֿיר קאַסוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו, געניטיוו). דער וואָקאַבולאַר איז קאָמפּלעקס, געבויט אויף אַ מישונג פֿון מיטלהויכדײַטש, לשון-קודש, און סלאַווישע עלעמענטן.
פֿון דער אַנדערער זײַט, איז סאָמאַלי די קאָנסטיטוציאָנעלע שפּראַך פֿון סאָמאַליע און ווערט געשריבן מיטן לאַטיינישן אַלפֿאַבעט זינט די 1970ער יאָרן. ווי אַ קושיטישע שפּראַך, פֿאַרלאָזט זיך סאָמאַלי שטאַרק אויף מאָרפֿעמען און אַפֿיקסן צו באַצייכענען גראַמאַטישע באַציִונגען. אָנשטאָט קאַסוסן אין דעם אייראָפּעיִשן זינען, ניצט סאָמאַלי אַ רייכע סיסטעם פֿון פּרעפּאָזיציאָנעלע פּאַרטיקלען און פּראָנאָמינאַלער קליטיקירטקייט.
סינטאַקסישע אַרויספֿאָדערנונגען: פֿון V2 צו SOV
איינער פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע קאָנפֿליקטן בעת איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף סאָמאַלי ליגט אין דער וואָרט-אָרדענונג. ייִדיש פֿאָלגט דעם כלל פֿון "ווערב אויף דער צווייטער פּאָזיציע" (V2) אין הויפּט-זאַצן, כוץ געוויסע אויסנאַמען. דאָס מיינט אַז דער ווערב מוז שטענדיק קומען ווי דער צווייטער גראַמאַטישער עלעמענט, ניט געקוקט אויף וואָס עס שטייט אין אָנהייב זאַץ. פֿאַרגלײַכט דאָס מיט סאָמאַלי, וואָס איז אַ SOV (סוביעקט-אָביעקט-ווערב) שפּראַך. אין סאָמאַלי קומט דער ווערב געוויינטלעך אין גאַנץ סוף פֿונעם זאַץ.
די פֿאַרשידנקייט אין סינטאַקסישער סטרוקטור מיינט אַז אַן איבערזעצער קען ניט פּשוט איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט. מען מוז פֿאַנאַנדערנעמען דעם גאַנצן ייִדישן זאַץ, אידענטיפֿיצירן דעם ציל פֿונעם סוביעקט און אָביעקט, און איבערבויען די קאָנסטרוקציע פֿאַרן סאָמאַלישן לייענער. פֿאַר אַ סאָמאַלישן מוח איז אַ זאַץ וווּ דער ווערב שטייט אין דער מיט אַן אומנאַטירלעכע דערשיינונג וואָס שטערט דעם פֿלוס פֿון אינפֿאָרמאַציע.
מאָרפֿאָלאָגיע און פֿאָקוס-סיסטעמען אין סאָמאַלי
אַן איינציקאַרטיקע כאַראַקטעריסטיק פֿון דער סאָמאַלישער גראַמאַטיק איז די פֿאָקוס-סיסטעם. סאָמאַלי ניצט ספּעציעלע פּאַרטיקלען ווי "baa" (באַאַ), "ayaa" (אַיאַאַ), אָדער "waxa" (וואַכאַ) צו באַצייכענען וועלכער טייל פֿונעם זאַץ איז דער וויכטיקסטער (דער פֿאָקוס פֿון דער קאָמוניקאַציע). אין ייִדיש ניצט מען אינטאָנאַציע, שטימונג אָדער ספּעציפֿישע וואָרט-אָרדענונגען צו באַטאָנען עפּעס (למשל: "דאָס בוך האָב איך געלייענט" אָנשטאָט "איך האָב געלייענט דאָס בוך").
בײַם איבערזעצונג אויף סאָמאַלי, מוז דער לינגוויסט באַשליסן וועלכער עלעמענט פֿונעם אָריגינעלן ייִדישן זאַץ דאַרף באַקומען דעם טראָפּ. אויב מען פֿאַרפֿעלט צו נוצן די פֿאָקוס-פּאַרטיקלען ריכטיק אין סאָמאַלי, וועט דער זאַץ קלינגען גראַמאַטיש אומגעלומפּערט אָדער גאָר פֿאַרלירן זײַן אמתן באַדײַט. דאָס פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער ניט בלויז ווערטערבוך-קענטענישן, נאָר אויך אַ טיפֿן אינסטינקט פֿאַרן פּראַגמאַטישן באַנוץ פֿון ביידע שפּראַכן.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און דינאַמישע עקוויוואַלענץ
ייִדיש איז דורכגעדרונגען מיט ייִדישן לעבנסשטייגער, רעליגיעזע באַגריפֿן פֿון ייִדישקייט, און מיזרח-אייראָפּעיִשער קולטור. באַגריפֿן ווי "נשמה", "מיצוה", "כשר", אָדער "חוצפּה" האָבן ניט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין דער סאָמאַלישער וועלט, וואָס איז היסטאָריש נאָמאַדיש און איסלאַמיש. דאָס זעלבע גילט פֿאַר אידיאָמען (למשל, "לייגן אַ קאָפּ אין דער ערד" אָדער "מאַכן אַ שטורעם אין אַ גלאָז וואַסער").
דער איבערזעצער דאַרף קלייבן צווישן צוויי מעטאָדן:
- פֿרעמדקייט (Foreignization): היטן דעם ייִדישן כאַראַקטער דורכן נוצן טראַנסליטעראַציע און צוגעבן אַ קליינע ערקלערונג פֿאַרן סאָמאַלישן לייענער.
- היימישקייט (Domestication): געפֿינען אַ קולטורעלן עקוויוואַלענט אין סאָמאַלי. למשל, ניצן אַ סאָמאַלישע שפּריכוואָרט אָדער אַ באַגריף פֿון דער טראַדיציאָנעלער סאָמאַלישער געזעלשאַפֿט וואָס טראָגט אַן ענלעכן עמאָציאָנעלן אָדער מאָראַלישן ווערט.
אַ געראָטענע איבערזעצונג באַלאַנסירט די צוויי מעטאָדן כּדי צו היטן די אָריגינעלע כוונה אָבער אויך מאַכן דעם טעקסט פֿאַרשטענדלעך און אָננעמבאַר פֿאַרן סאָמאַלישן עולם.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
פֿאַר די וואָס אַרבעטן אין דעם פֿעלד פֿון ייִדיש-סאָמאַלי איבערזעצונג, זענען פֿאַראַן עטלעכע יסודותדיקע עצות וואָס קענען פֿאַרבעסערן די קוואַליטעט פֿון דער אַרבעט:
- לערנט די טאָנאַלע קאָנטעקסטן: כאָטש סאָמאַלי ווערט געשריבן מיט לאַטיינישע אותיות אָן טאָן-צייכנס, איז די שפּראַך טאָנאַל. דאָס מיינט אַז דער באַדײַט און אויך דער גראַמאַטישער מין פֿון אַ וואָרט קענען זיך ענדערן לויט דעם טאָן. האַלט דאָס אין זינען בעת איר לייענט סאָמאַלישע קוואַלן אָדער קאָנטראָלירט די איבערזעצונג מיט אַ געבוירענעם רעדנער.
- אידענטיפֿיצירט די לשון-קודש עלעמענטן: ייִדישע טעקסטן זענען רייך מיט העברעיִשע און אַראַמישע ווערטער. פֿאַרשטיין די דאָזיקע עלעמענטן העלפֿט צו דערגיין דעם פּינקטלעכן רעליגיעזן אָדער פילאָסאָפֿישן קאָנטעקסט פֿון דעם טעקסט. אין סאָמאַלי זענען אויך פֿאַראַן פֿיל אַראַבישע פֿרעמדווערטער צוליב דער רעליגיעזער געשיכטע. טייל מאָל קען אַן אַראַביש-אָפּשטאַמיק וואָרט אין סאָמאַלי דינען ווי אַ גוטער עקוויוואַלענט פֿאַר אַ העברעיִש וואָרט אין ייִדיש.
- באַניצט זיך מיט מאָדערנע דיגיטאַלע מכשירים: וויבאַלד די קאָמבינאַציע פֿון ייִדיש און סאָמאַלי איז זעלטן, זענען פֿאַראַן ווייניק דירעקטע ווערטערביכער. ניצט פֿאַרשידענע שפּראַך-רעסורסן און צוויי-שפּראַכיקע קאָרפּוסן צו פֿאַרגלײַכן קאָנטעקסטן דורך דריטע שפּראַכן ווי ענגליש אָדער דײַטש.
די ראָלע פֿון פּראָנאָמינאַלער קליטיקירטקייט
אין סאָמאַלי שפּילן די סוביעקט- און אָביעקט-פּראָנאָמינס אַן אַנדער ראָלע ווי אין ייִדיש. בעת ייִדיש ניצט זעלבשטענדיקע פּראָנאָמינס ווי "איך", "דו", "איך האָב אים געזען", קענען די סאָמאַלישע פּראָנאָמינס ווערן צונויפֿגעשמאָלצן מיט די פֿאָקוס-פּאַרטיקלען אָדער פּרעפּאָזיציעס (ווי "iyo" אָדער "kuu"). דאָס שאַפֿט קורצע אָבער קאָמפּלעקסע ווערטער וואָס קענען זײַן שווער צו דעקאָדירן פֿאַר אַן אומדערופֿענעם איבערזעצער. פּינקטלעכקייט אין דעם פּראָצעס פֿאַרמינערט די סכּנה פֿון גראַמאַטישע טעותים און פֿאַרבעסערט די קאָמוניקאַציע צווישן די קולטורן.
סוף-כּל-סוף, די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף סאָמאַלי איז פֿיל מער ווי סתם איבערזעצונג פֿון ווערטער; עס איז אַ קינסטלערישע און וויסנשאַפֿטלעכע אַרבעט פֿון אַדאַפּטירן קולטור-קאָדן פֿון מיזרח-אייראָפּע צום האָרן פֿון אַפֿריקע, דורכגעפֿירט מיט דיציפּלין, געדולד, און לינגוויסטישער שאַרפֿקייט.