די וועלט פֿון איבערזעצונג ברענגט אָפֿט צונויף שפּראַכן וואָס קומען פֿון אינגאַנצן פֿאַרשיידענע משפּחות און קולטור-געביטן. דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש – אַ דזשערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען – אויף סוואַהילי (Kiswahili) – די מערסט פֿאַרשפּרייטע באַנטו-שפּראַך אין מיזרח-אַפֿריקע – שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן איינציקאַרטיקן לינגוויסטישן בריק. הגם די צוויי שפּראַכן האָבן זיך היסטאָריש קיין מאָל נישט באַגעגנט אויף אַ ברייטן אופֿן, פֿאָדערט די קאָמוניקאַציע צווישן זיי אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון גראַמאַטיק, סינטאַקס, לעקסיקאָן און קולטורעלע קאָנטעקסטן. דער אַרטיקל אַנאַליזירט די הויפּט-אַרויספֿאָדערונגען און גיט פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער וואָס אַרבעטן מיט דעם קאָמבינאַציע.
סינטאַקסישע סטרוקטורן און וואָרט-סדר
איינער פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע אונטערשיידן צווישן ייִדיש און סוואַהילי ליגט אין דער סטרוקטור פֿונעם זאַץ. ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר איר גמישן וואָרט-סדר, אָבער האַלט זיך אָנפֿאַנגס קלאַסיש צו דער „סוביעקט-ווערב-אָביעקט” (SVO) פֿאָרמולע אין הויפּט-זאַצן, כאָטש זי ניצט אויך די V2-רעגל (וואו דאָס ווערב מוז קומען צווייטנס אין דעם זאַץ, אַפֿילו ווען דער זאַץ הייבט זיך אָן מיט אַן אַדווערב אָדער אָביעקט). דאָס הייסט אַז אין ייִדיש קען מען זאָגן: „נעכטן האָב איך געזען דעם מאַן”.
אין סוואַהילי, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז דער וואָרט-סדר כמעט שטענדיק שטרענג SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט). די שפּראַך פֿאַרלאָזט זיך נישט אויף פֿרײַערע סינטאַקסישע פֿלעקסאַביליטעטן ווי ייִדיש. דערצו זענען פֿראַזעס אין סוואַהילי געבויט אויף אַ פֿולשטענדיקער סיסטעם פֿון קאָנקאָרדאַנץ (הסכמה). דאָס ווערב טראָגט אין זיך פּרעפֿיקסן פֿאַר דעם סוביעקט, פֿאַרן צײַט-וואָרט (טאַנס), און פֿאַרן אָביעקט. אַן איבערזעצער מוז דעריבער פֿאַרוואַנדלען די פֿלעקסאַבאַל פֿראַזע פֿון ייִדיש אין אַ שטרענגערער, מער סיסטעמאַטישער סטרוקטור אין סוואַהילי, אָן צו פֿאַרלירן דעם אָריגינעלן באַטייט אָדער דעם עמפֿאַטישן טראָפּ.
די סיסטעם פֿון נאָמען-קלאַסן קעגן מין און פֿאַלן
די סובסטאַנטיוו-סיסטעם פֿון די צוויי שפּראַכן אַרבעט אויף פֿאַרשיידענע פּרינציפּן:
- מין און דעקלינאַציע אין ייִדיש: ייִדיש טיילט סובסטאַנטיוון אין דרײַ מינים (זכר, נקבה, נייטראַל) און ניצט פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו) וואָס ווירקן אויף די אַרטיקלען (דער, די, דאָס, דעם) און אויף די ענדונגען פֿון אַדיעקטיוון.
- נאָמען-קלאַסן אין סוואַהילי: סוואַהילי האָט נישט קיין מינים (זכר/נקבה). אַנשטאָט דעם, זענען די סובסטאַנטיוון קלאַסיפֿיצירט אין בערך 16 ביז 18 „נאָמען-קלאַסן” (Noun Classes), באַזירט אויף די קאַטעגאָריעס פֿון מענטשן, חיות, פֿלאַנצן, אינסטרומענטן, אָפּסטראַקטע באַגריפֿן, און אָרט-באַצייכענונגען. יעדער קלאַס האָט אירע אייגענע פּרעפֿיקסן פֿאַר יחיד און רבים (למשל, m- פֿאַר אַ מענטש אין יחיד, און wa- אין רבים: mtu = מענטש, watu = מענטשן).
די שוועריקייט פֿאַרן איבערזעצער איז צו טראַנספֿאָרמירן די ייִדישע גראַמאַטישע באַציִונגען צו די פּרעפֿיקסן פֿון סוואַהילי. אַדיעקטיוון, פּראָנאָמענס און ווערבן אין סוואַהילי מוזן זיך צופּאַסן צום פּרעפֿיקס פֿונעם הויפּט-סובסטאַנטיוו. אויב מען זאָגט אין ייִדיש „דער גוטער מאַן”, וועט עס אין סוואַהילי זײַן „mtu mzuri” (m-tu m-zuri). אויב עס זענען „די גוטע מענטשן”, וועט עס זײַן „watu wazuri” (wa-tu wa-zuri). דאָס פֿאָדערט גרויס פּינקטלעכקייט.
קולטורעלע און רעליגיעזע לעקסיקאָן: ייִדישקייט קעגן אָרטיקע טראַדיציעס
ייִדיש איז טיף פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער רעליגיעזער און קולטורעלער וועלט, און איר לעקסיקאָן איז רײַך מיט לשון-קודשדיקע (העברעישע און אַראַמישע) ווערטער וואָס האָבן נישט קיין פּשוטן עקוויוואַלענט אין אנדערע שפּראַכן, ספּעציעל אין די וואָס זענען ווײַט פֿון דעם מיטל-מיזרח אָדער אייראָפּע. באַגריפֿן ווי „נשמה”, „דאַוונען”, „מיצוה”, „טריף”, „כשר” אָדער „חוצפּה” מוזן איבערגעזעצט ווערן מיט גרויס באַדאַכטקייט.
סוואַהילי, כאָטש זי איז אַ באַנטו-שפּראַך, איז היסטאָריש שטאַרק באַאײַנפֿלוסט געוואָרן פֿון אַראַביש צוליב די יאָרהונדערטער פֿון האַנדל אויפֿן מיזרח-אַפֿריקאַנער ברעג. דאָס מיינט אַז סוואַהילי האָט שוין אַ גרויסן לעקסישן שיכט פֿון אַראַבישע ווערטער, וואָס זענען ענלעך צו לשון-קודשדיקע ווערטער אין ייִדיש (ווײַל ביידע זענען סעמיטישע שפּראַכן). למשל:
- דאָס ייִדישע וואָרט פֿאַר אַ בוך איז „ספֿר” (ספֿרים) פֿון העברעיש, און אין סוואַהילי איז עס „kitabu” (פֿון אַראַביש „קיתאב”).
- דאָס ייִדישע וואָרט „צדקה” האָט ענלעכע וואָרצלען מיט „sadaka” אין סוואַהילי (וואָס באַדײַט אַ מתנה אָדער אַלמוזן).
- „שלום” קען אָפּגעשפּיגלט ווערן אין דעם באַקאַנטן סוואַהילי וואָרט „salama” אָדער דעם גרוס „amani”.
דער איבערזעצער קען ניצן די דאָזיקע סעמיטישע ענלעכקייטן צו געפֿינען מער נאַטירלעכע קולטורעלע עקוויוואַלענטן אין סוואַהילי, אָבער מען מוז זיין פֿאָרזיכטיק נישט צו פֿאַרמישן די רעליגיעזע באַטייטן. וווּ אַ קולטורעלער באַגריף עקזיסטירט נישט, איז בעסער צו ניצן דעסקריפּטיווע איבערזעצונג (למשל, מסביר זײַן „כשר” ווי „עסנוואַרג ערלויבט לויטן ייִדישן געזעץ” – „chakula kinachoruhusiwa kulingana na sheria za Kiyahudi”).
מעטאַפֿאָרן, אידיאָמען און פֿאָלקס-חכמה
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר אירע זאַפֿטיקע אידיאָמען, ווערטערלעך און קללות וואָס שפּיגלען אָפּ דאָס לעבן אין די שטעטלעך פֿון מזרח-אייראָפּע. סוואַהילי, פֿון דער אַנדערער זײַט, האָט אַן אייגענע רײַכע טראַדיציע פֿון שפּריכווערטער באַקאַנט ווי „מתלי” (Methali), וואָס זענען אָפֿט אָנגעשריבן אויף די קאַנגאַ (Kanga) קליידער וואָס פֿרויען טראָגן אין מיזרח-אַפֿריקע. די שפּריכווערטער ניצן אָפֿט בילדער פֿון דער נאַטור, חיות, און קאָאָפּעראַטיווער אַרבעט.
ווען מיר ווילן איבערזעצן אַן אידיאָם ווי „מאַכן אַ תל פֿון עפּעס” אָדער „רעדן צו דער וואַנט”, מוזן מיר געפֿינען אַן עקוויוואַלענט וואָס קלינגט נאַטירלעך פֿאַר אַ סוואַהילי-רעדנער. אַנשטאָט איבערצוגעבן די ווערטער ליטעראַל, זוכט מען דעם קאַנטעקסטואַלן סינונים. למשל, פֿאַרן באַגריף פֿון שווערער אַרבעט וואָס פֿירט צו הצלחה, קען מען ניצן דעם סוואַהילי שפּריכוואָרט „Mvumilivu hula mbivu” (דער געדולדיקער וועט עסן די רײַפע פֿרוכט).
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף סוואַהילי
צו דערגרייכן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג, זאָלן איבערזעצער נאָכפֿאָלגן די פֿאָלגנדע פֿונדאַמענטאַלע עצות:
- לעקסישע אַנאַליז פֿון העברעישע קאָמפּאָנענטן: אידענטיפֿיצירט די העברעיש-באַזירטע ווערטער אין ייִדישן טעקסט און זוכט צי עס עקזיסטירט אַן ענלעכער אַראַבישער ליין-וואָרט אין סוואַהילי וואָס טראָגט דעם זעלבן אָדער ענלעכן סעמאַנטישן באַטייט.
- אָפּהיטן דעם געהעריקן נאָמען-קלאַס: ווען מען שאַפֿט נײַע ווערטער אָדער מען ניצט פֿרעמדע נעמען אין סוואַהילי, מוז מען פֿאַרשטיין צו וועלכן נאָמען-קלאַס זיי געהערן (געוויינטלעך קלאַס 9/10 פֿאַר פֿרעמדע ווערטער) כּדי צו פֿאַרמײַדן גראַמאַטישע טעותים אין די ווערבן און אַדיעקטיוון.
- באַניץ פֿון פֿשוטער סינטאַקס: אויב דער ייִדישער אָריגינעל ניצט לאַנגע, קאָמפּליצירטע זאַצן מיט פֿיל ייִדישע היפּאָטאַקטישע סטרוקטורן (נבֿינווייניקע זאַצן), צעטיילט זיי אין קלענערע, קלאָרע זאַצן אין סוואַהילי כּדי צו פֿאַרזיכערן פֿליסיקייט.
- קולטורעלע קאָנטעקסטואַליזאַציע: פֿאַרמײַדט ליטעראַלע איבערזעצונגען פֿון אייראָפּעישע מעטאַפֿאָרן וואָס האָבן נישט קיין זינען אין מיזרח-אַפֿריקע. ניצט אַנשטאָט דעם באַקאַנטע בילדער פֿון דעם אָרטיקן לעבן אין קעניע, טאַנזאַניע אָדער אוגאַנדע.
סינטעז און אויספֿיר
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף סוואַהילי איז אַ פּראָצעס וואָס פֿאָדערט נישט נאָר קענטשאַפֿט פֿון ווערטערבוך, נאָר אַ טיפֿע ליבע און רעספּעקט צו ביידע קולטורן. דוריך פֿאַרשטיין די גראַמאַטישע סיסטעמען – פֿון די ייִדישע פֿאַלן ביז די באַנטו נאָמען-קלאַסן – און דורך דערקענען די היסטאָרישע און סעמיטישע שיכטן וואָס ביידע שפּראַכן טיילן, קענען איבערזעצער שאַפֿן טעקסטן וואָס זענען סיי קלאָר, סיי פּינקטלעך, און סיי קולטורעל אָפּרופֿיק פֿאַר דעם נייעם לייענער-קרייז.