ትርጉም ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ መልዕክትን ማስተላለፍ ብቻ ሳይሆን ባህልን፣ ታሪክንና ስሜትን የማስተሳሰር ጥበብ ነው። ከአማርኛ ወደ ማልቲስኛ (Maltese) የሚደረገው የትርጉም ሥራ በዚህ ረገድ እጅግ አስደሳችና ልዩ ያደርገዋል። ሁለቱም ቋንቋዎች ምንም እንኳን በጂኦግራፊያዊ አቀማመጥ ቢራራቁም፣ በሴማዊ የቋንቋ ቤተሰብ (Semitic language family) ውስጥ የሚመደቡ በመሆናቸው አስደናቂ የሆኑ የጋራ መዋቅሮች አሏቸው። ይሁን እንጂ እያንዳንዱ ቋንቋ የራሱ የሆነ ታሪካዊ ጉዞና የውጭ ተፅዕኖ ስላለው፣ ትርጉሙን ስኬታማ ለማድረግ ጥልቅ እውቀትና ልዩ ጥንቃቄን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ማልቲስኛ በሚተረጎምበት ወቅት የሚስተዋሉትን የቋንቋ ተግዳሮቶች፣ የባህል ተፅዕኖዎችን እና ውጤታማ የትርጉም ስልቶችን በዝርዝር ይዳስሳል።
የቋንቋዎቹ ቤተሰባዊ ዝምድና እና ታሪካዊ አመጣጥ
አማርኛ እና ማልቲስኛ በሴማዊ የቋንቋዎች ቤተሰብ ውስጥ ይመደባሉ። አማርኛ የደቡብ ሴማዊ ቋንቋ ሲሆን፣ የራሱ የሆነ የግዕዝ ፊደልንና ሥርዓተ-ጽሕፈትን ይጠቀማል። በሌላ በኩል ማልቲስኛ በታሪካዊ አመጣጡ ከሲሲሎ-አረብኛ (Siculo-Arabic) የተገኘ ብቸኛው የሴማዊ ቋንቋ ሲሆን፣ በላቲን ፊደላት የሚጻፍና የአውሮፓ ህብረት ይፋዊ ቋንቋ የሆነ ብቸኛው የሴማዊ ቤተሰብ አባል ነው። ማልቲስኛ በጣሊያንኛ፣ በሲሲሊኛ እና በእንግሊዝኛ ቋንቋዎች ከፍተኛ ተፅዕኖ ስላሳደረበት፣ ቃላቱ የሴማዊ እና የሮማንስ (Romance) ድብልቅ ናቸው። ተርጓሚው ይህንን ታሪካዊ ዳራ መገንዘቡ በትርጉም ሂደት ውስጥ የቃላትን ትክክለኛ ምንጭ እና አጠቃቀም ለመረዳት ይረዳዋል።
የሰዋስው መዋቅር እና የአረፍተ ነገር አደራደር ልዩነቶች
የአረፍተ ነገር መዋቅር በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ትልቅ ልዩነት የሚታይበት ረገድ ነው። አማርኛ የጋራ መዋቅሩ ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) ሲሆን፣ ማልቲስኛ ደግሞ ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) መዋቅርን ይከተላል። ይህ ልዩነት ተርጓሚው ቃላትን በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ ሙሉ የአረፍተ ነገር መዋቅርን እንደገና እንዲቀርጽ ያስገድደዋል። ይህንን የቃል ቅደም-ተከተል ሳይቀይሩ በቀጥታ መተርጎም በማልቲስኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች ዘንድ ትርጉም የማይሰጥ ወይም ግራ የሚያጋባ አረፍተ ነገር ይፈጥራል።
በተጨማሪም የጾታ እና የቁጥር አመላካቾች በሁለቱም ቋንቋዎች ውስጥ ወሳኝ ሚና አላቸው። በአማርኛ ውስጥ ስሞች ተባዕታይ ወይም አንስታይ ተብለው እንደሚከፈሉት ሁሉ በማልቲስኛም ተመሳሳይ የጾታ ክፍፍል አለ። ነገር ግን የማልቲስኛ ጾታዎች አወሳሰን አንዳንድ ጊዜ ከቃላቱ አመጣጥ (ሴማዊ ወይም ሮማንስ) ጋር የተያያዘ ስለሚሆን ጥንቃቄን ይጠይቃል። ለምሳሌ የሮማንስ አመጣጥ ያላቸው ቃላት የብዙ ቁጥር ቅርጻቸው በጣሊያንኛ ሰዋስው ሕግ መሠረት የሚቀየር ሲሆን፣ የሴማዊ አመጣጥ ያላቸው ደግሞ በውስጥ ድምፅ ለውጥ (broken plural) ወይም በሴማዊ ቅጥያዎች ይለወጣሉ። ይህንን ልዩነት በሚገባ አለመረዳት በትርጉም ውስጥ የሰዋስው ስህተት እንዲፈጠር ሊያደርግ ይችላል።
የሴማዊ ሥነ-ልሳን ውርስ በሁለቱ ቋንቋዎች
አማርኛ እና ማልቲስኛ ምንም እንኳን በተለያዩ አህጉራትና ባህሎች ውስጥ የሚገኙ ቢሆንም፣ የሴማዊ ቋንቋዎች አባልነታቸው በርካታ መዋቅራዊ ተመሳሳይነቶችን እንዲጋሩ ያደርጋቸዋል። ለምሳሌ የቃላት ግንባታ በሁለቱም ቋንቋዎች በዋናነት የተመሰረተው በቅጥያዎች (affixes) እና በውስጥ የድምፅ ለውጦች (internal vowel changes) ላይ ነው። በአማርኛ "መጽሐፍ"፣ "ደብተር"፣ "ጸሐፊ" የሚሉት ቃላት ከአንድ የጋራ ሥርወ-ቃል እንደሚወጡ ሁሉ፣ በማልቲስኛም "kitba" (ጽሕፈት)፣ "ktieb" (መጽሐፍ) እና "miktub" (የተጻፈ) የሚሉት ቃላት ተመሳሳይ የሥርወ-ቃል ግንባታን ይከተላሉ። ይህ የቃላት አወቃቀር ስልት ተርጓሚው የአንድን ቃል መሰረታዊ ትርጉም በዐውደ-ጽሑፉ ውስጥ በቀላሉ እንዲረዳ ያግዘዋል። ነገር ግን በማልቲስኛ ውስጥ የሚገኙት የሮማንስ/ላቲን ቃላት ይህንን የሰዋስው ሕግ ስለማይከተሉ፣ ተርጓሚው የቃላቱን ምንጭ ለይቶ ማወቅና በሰዋስው ሕግ መሠረት በአግባቡ መጠቀም ይኖርበታል።
የቃላት አመጣጥ እና የትርጉም ተግዳሮቶች
በአማርኛ ውስጥ በርካታ ቃላት ከግዕዝ፣ ከዐረብኛ እና በተወሰነ መልኩ ከፈረንሳይኛና ጣሊያንኛ የተወሰዱ ናቸው። በማልቲስኛ ደግሞ ከግማሽ በላይ የሚሆነው የቃላት ክምችት ከጣሊያንኛ እና ከእንግሊዝኛ የተወረሰ ነው። ይህ ማለት በዕለታዊ ግንኙነት እና በቴክኖሎጂ ዘርፍ የሚጠቀሙባቸው ቃላት ሙሉ በሙሉ ከአረብኛ/ሴማዊ አመጣጣቸው ወጥተው አውሮፓዊ ቅርጽ ይይዛሉ።
አንድን ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ማልቲስኛ በሚተረጎምበት ወቅት፣ በተለይም በሕግ፣ በሕክምና፣ በቴክኖሎጂ እና በሳይንስ ዘርፎች ውስጥ ያሉ ቃላትን ለመተርጎም ማልቲስኛ በብዛት የሚጠቀመውን የሮማንስ/ላቲን አመጣጥ ያላቸውን ቃላት መምረጥ ያስፈልጋል። በአንጻሩ ማኅበራዊ፣ ሃይማኖታዊ እና መሠረታዊ የሕይወት ፅንሰ-ሀሳቦችን ለመግለጽ የሴማዊ አመጣጥ ያላቸውን የማልቲስኛ ቃላት መጠቀም የተሻለ ትርጉም ይሰጣል። ይህንን ሚዛን ጠብቆ መተርጎም የጽሑፉን ተነባቢነትና ተፈጥሯዊነት ያረጋግጣል።
በባህላዊ አውድ የተቃኙ የትርጉም ስልቶች
ባህል እና ቋንቋ የማይነጣጠሉ የአንድ ሳንቲም ሁለት ገጽታዎች ናቸው። የኢትዮጵያ ማኅበረሰብ እና የማልታ ማኅበረሰብ የየራሳቸው የሆኑ ልዩ የባህል እሴቶች አሏቸው። በአማርኛ ውስጥ የሚገኙ ምሳሌያዊ አነጋገሮች፣ ዘይቤዎች እና የክብር አገላለጾች (ለምሳሌ፡ ለአዋቂዎችና ለባለሥልጣናት የሚሰጡ የአክብሮት መጠሪያዎች) በቀጥታ ወደ ማልቲስኛ ሲተረጎሙ ትርጉማቸውን ሊያጡ ወይም የተሳሳተ መልዕክት ሊያስተላልፉ ይችላሉ።
ስለዚህ ተርጓሚው "የባህል አቻን የመፈለግ" (Cultural equivalence) ስልትን መጠቀም አለበት። ይህ ማለት የአማርኛውን ምሳሌያዊ አነጋገር ቃል በቃል ከመተርጎም ይልቅ፣ በማልታ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ መልዕክትና ስሜት ሊያስተላልፍ የሚችልን አገላለጽ መፈለግና መተካት ነው። በተጨማሪም በሃይማኖታዊ ጽንሰ-ሀሳቦች ረገድ ሁለቱም አገሮች ጥልቅ የሆነ የክርስትና ታሪክ ያላቸው ቢሆንም፣ በቋንቋ ደረጃ ግን የሚጠቀሙባቸው ቃላት ምንጭ የተለያየ በመሆኑ (ማልቲስኛ ሃይማኖታዊ ቃላትን በብዛት ከእስልምና/አረብኛ ወሰን የተወረሱ ሲሆኑ፣ አማርኛ ደግሞ ከግዕዝ የወሰዳቸው ናቸው) ትክክለኛውን ሃይማኖታዊ አውድ ማወቅ ያስፈልጋል።
ለባለሙያ ተርጓሚዎች ጠቃሚ ምክሮች
- የአውድ ትንተና ማካሄድ፡ ትርጉም ከመጀመርዎ በፊት የጽሑፉን አጠቃላይ ዓላማ፣ ተደራሽ የሚሆነውን የሕዝብ ክፍል (የማልታ አንባቢዎችን) እና የጽሑፉን የአጻጻፍ ስልት (ፎርማል ወይም ኢንፎርማል) በደንብ ይተንትኑ።
- የቃላት መዝገብ ማዘጋጀት፡ በሁለቱም ቋንቋዎች መካከል ያሉትን የተመሳሳይ ትርጉም ያላቸውን የሴማዊ ሥርወ-ቃላት ዝርዝር በማውጣት የትርጉም ሥራዎን ጥራትና ፍጥነት ማሳደግ ይችላሉ።
- የቴክኖሎጂ መሣሪያዎችን መጠቀም፡ የትርጉም ማህደረ ትውስታን (Translation Memory) እና የቃላት አስተዳደር ሥርዓቶችን (Terminology Management Systems) በመጠቀም በትርጉምዎ ውስጥ ወጥነትን ማረጋገጥ ይችላሉ።
- ማረም እና ማስተካከል፡ የተተረጎመው ጽሑፍ በማልቲስኛ ቋንቋ ተናጋሪ ባለሙያ (Native speaker) መታረሙንና መስተካከሉን ያረጋግጡ። ይህ በተለይ የአውሮፓ ህብረት የትርጉም ደረጃዎችን ለማሟላት እጅግ ወሳኝ ነው።
በአጠቃላይ ከአማርኛ ወደ ማልቲስኛ መተርጎም ሰፊ የቋንቋ ጥናት ዕውቀትን፣ የሰዋስው መዋቅሮችን መረዳትንና የሁለቱን ማኅበረሰቦች የባህል ስብጥር መረዳትን የሚጠይቅ የፈጠራ ሥራ ነው። እነዚህን ስልቶችና ምክሮች በአግባቡ በመተግበር ጥራቱን የጠበቀ, ግልጽና ማራኪ የትርጉም ሥራ ማቅረብ ይቻላል።