Þýðingar á milli tungumála sem tilheyra ólíkum málaættum og eiga sér gerólíka menningarsögu eru ætíð áskorun. Þýðing úr íslensku yfir í kannada (málið sem talað er í Karnataka-fylki á Suður-Indlandi) er frábært dæmi um þetta. Íslenska er norðurgermanskt beygingarmál af indóevrópskum uppruna, en kannada er dravídískt skeytimál (agglutinative) með yfir 45 milljónir málhafa. Til að brúa bilið á milli þessara tveggja heima þarf þýðandi að ná valdi á gerólíkri setningagerð, flóknum kerfum beyginga og viðskeyta, og ekki síst menningarlegum blæbrigðum.
Málskipan og setningagerð: SVO gegn SOV
Einn augljósasti munurinn á íslensku og kannada liggur í grundvallarorðaröð setninga. Íslenska fylgir yfirleitt SVO-mynstri (frumlag-sögn-andlag), þótt sagnir geti færst til vegna V2-reglunnar. Í kannada er orðaröðin hins vegar SOV (frumlag-andlag-sögn). Sögnin kemur nánast undantekningarlaust aftast í setningunni.
Þegar þýtt er úr íslensku þarf að endurraða öllum upplýsingum. Hugsum okkur einfalda setningu eins og „Ég les bókina“. Á kannada verður röðin „Ég bókina les“ (ನಾನು पुस्तकವನ್ನು ಓದುತ್ತೇನೆ - Nānu pustakavannu ōduttēne). Þegar setningar verða lengri og flóknari, með mörgum aukasetningum, þarf þýðandinn að gerbreyta skipulagi textans svo hann hljómi eðlilega á kannada. Allar ákvarðanir, skilyrðissetningar og lýsingarorðatiltæki þurfa að leiða lesandann að sögninni sem bíður í lokin.
Beygingarmál gegn skeytimáli (Agglutination)
Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingakerfi þar sem nafnorð beygjast í fjórum föllum, þremur kynjum og tveimur tölum, og sagnir breytast eftir persónum, tölum og tíðum. Kannada er aftur á móti dravídískt skeytimál. Það þýðir að í stað þess að breyta stofni orðsins eða nota mörg hjálparorð, eru málfræðilegar upplýsingar sýndar með því að líma viðskeyti (suffixes) aftan á orðstofninn.
Á kannada getur eitt einasta nafnorð tekið við mörgum viðskeytum sem tákna tölu, kyn, fall (kannada hefur átta föll) og jafnvel ákveðnar forsetningarlegar tengingar. Þýðandi sem vinnur úr íslensku þarf að greina nákvæmlega hlutverk hvers fallbeygðs nafnorðs og finna samsvarandi viðskeytarunu á kannada. Þar sem íslenska notar kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn) sem byggist oft á málfræðilegum hefðum fremur en líffræðilegum veruleika, notar kannada kerfi þar sem kyn skiptist fremur í skynsamar verur (karlkyn/kvenkyn) og óskynsamar/hluti (hvorugkyn). Þessi munur krefst mikillar nákvæmni svo að samræmi milli nafnorða og sagna raskist ekki í þýðingunni.
Virðingarstig og persónufornöfn
Íslenskt samfélag er mjög jafnréttissinnað og endurspeglast það í tungumálinu. Íslendingar þúa alla, hvort sem um er að ræða börn, vini eða forsetann. Kannada hefur hins vegar flókið og ríkt kerfi virðingarstiga (honorifics). Þetta hefur mikil áhrif á persónufornöfn og sagnbeygingar.
Í kannada eru mismunandi myndir af fornafninu „þú“ eftir því hverjum er ávarpaður:
- Nīnu (ನೀನು): Notað yfir jafningja, yngra fólk eða í mjög nánum samböndum (svarar til óformlegs „þú“).
- Nīvu (ನೀವು): Notað yfir eldra fólk, ókunnuga, yfirmenn eða til að sýna virðingu (svarar til „þér“).
Sagnirnar í setningunni breytast einnig í samræmi við þetta virðingarstig. Þegar þýtt er úr íslensku, þar sem allir textar nota formið „þú“ eða „þið“, verður þýðandinn að átta sig á samhenginu, tengslum persónanna eða markhópi textans til að velja rétta virðingarstigið á kannada. Rangt val getur virkað annaðhvort dónalegt eða óeðlilega hátíðlegt.
Forsetningar og eftirsetningar
Íslenska notar forsetningar (á borð við: í, á, undir, yfir, hjá) sem standa á undan nafnorðum og stýra föllum þeirra. Í kannada eru forsetningar ekki til í sömu mynd. Þess í stað notar málið eftirsetningar (postpositions) eða sérstök fallviðskeyti sem koma á eftir nafnorðinu.
Til dæmis verður „á borðinu“ á kannada að „borðinu-á“ (ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ - Mējina mēle, þar sem mēle þýðir yfir/á). Við þýðingu þarf því að snúa hugsuninni við og staðsetja venslaorðin aftan á nafnorðið í stað þess að setja þau á undan, sem krefst þess að þýðandinn sé fljótur að umbreyta setningagerðinni í huganum.
Menningarleg staðfærsla og orðaforði
Íslenskt mál er mótað af norrænum veruleika, snjó, ís, eldfjöllum, sjávarútvegi og nýyrðastefnu sem forðast tökuorð. Kannada er aftur á móti málað litum suður-indversks veruleika, hitabeltisloftslands, monsúnrigna, flókinna trúarbragða (hindúisma, jainisma o.fl.) og alda af málblöndun við sanskrít og síðar ensku.
Hvernig þýðir maður hugtök eins og „gluggaveður“, „rómantískur“ eða sértæk norræn matvæli yfir á mál sem þróaðist í allt öðru loftslagi og menningu? Þýðandinn þarf oft að grípa til lýsandi þýðinga eða finna menningarlegar hliðstæður. Til dæmis þarf að gæta þess að þýða ekki orðrétt heldur finna hvaða tilfinningu eða merkingu orðið á að miðla. Á sama hátt eru mörg orð á kannada sem tengjast fjölskylduböndum miklu nákvæmari en á íslensku (t.d. eru sérstök orð yfir föðurbróður eftir því hvort hann er eldri eða yngri en faðirinn), og þar þarf þýðandinn stundum að skálda í eyðurnar út frá samhengi íslenska textans.
Gagnleg ráð fyrir þýðendur á milli íslensku og kannada
- Greindu setningagerðina fyrst: Ekki reyna að þýða setningu fyrir setningu í sömu röð. Finndu frumlagið og aðalsögnina í íslenska textanum og endurbyggðu setninguna út frá SOV-reglu kannada.
- Veldu viðeigandi virðingarstig snemma: Ákveðu strax í upphafi hvaða tónn (formlegur eða óformlegur) hentar textanum og haltu því samræmi í gegnum alla þýðinguna.
- Varastu orðréttar þýðingar á forsetningum: Mundu að íslenskar forsetningar breytast í viðskeyti eða eftirsetningar á kannada. Skildu venslin á milli hlutanna fremur en orðin sjálf.
- Hafðu menningarmuninn í huga: Þegar hugtök tengd veðri, mat eða félagslegum venjum eru þýdd, skal ávallt forgangsraða skiljanleika fyrir lesandann í Karnataka fram yfir bókstaflega nákvæmni.
- Nýttu ensku sem brú ef þörf krefur: Þar sem fáar beinar orðabækur eru til á milli íslensku og kannada, getur verið gagnlegt að bera merkinguna saman við ensku, en gæta þess þó að ensk málskipan smiti ekki út frá sér í lokaútgáfuna.