De Natura Utriusque Linguae et Differentiis Structuralibus
Translatores qui ex lingua Latina in Estonicam vertere conantur, se inter duos orbes linguisticos prorsus diversos versari cito intellegunt. Lingua Latina, quae ad familiam Indoeuropaeam pertinet, est lingua flectenda et synthetica, in qua morphologia verbalis et nominalis partes primas agit. E contra, lingua Estonica, quae est una ex linguis Finno-Ugricis, rationem agglutinativam sequitur et proprietates morphosyntacticas habet quae a structura Latina valde abhorrent. In hoc commentario, praecipuas difficultates et methodos utilissimas describemus ut translatio non solum fidelis, sed etiam stilo nitida et naturalis in lingua Estonica evadat.
Inter gravissimas differentias est absentia generis grammatici in lingua Estonica. Ubi Latinis est masculinum, femininum, et neutrum, Estonici nullum genus agnoscunt; pronomen personale tema vel ta tam ad viros quam ad feminas refertur, sine ulla distinctione. Hoc saepe ambiguitatem creat in textibus vertendis, ubi nexus inter personas vel res ex genere grammatico in Latino archetypo patet. Translator ergo debet textum clarificare nominibus vel aliis explicationibus additis ut sensus integer maneat.
De Casuum Systemate et Clavibus Interpretandi
Lingua Latina sex casibus utitur (nominativo, genetivo, dativo, accusativo, vocativo, ablativo), quorum munera saepe praepositionibus adiuvantur. Lingua autem Estonica non minus quam quattuordecim casus nominales habet. Haec abundantia casuum in Estonica lingua permittit ut multa munera, quae in Latina per praepositiones vel per ablativum explicantur, unius casus suffixo exprimantur. Etenim, postpositiones et casus locativi in Estonica fundamentum constituunt translationis.
- Dativus Possessionis: Structura Latina Mihi est liber in lingua Estonica vertitur per casum adessivum: Mul on raamat (quod litteraliter significat "in me est liber"). Hic casus adessivus (-l suffixum habens) perfecte exprimit habendi notionem.
- Ablativus Instrumenti: Cum Latinus ablativus sine praepositione instrumentum ostendat (exempli gratia, gladio pugnare), Estonica hoc per casum comitativum (-ga) exprimit: mõõgaga võitlema, vel rarius per adessivum.
- Casus Locativi: Septem casus Estonici motum vel statum in loco describunt. Aditus (illativus), status in loco (inessivus), et exitus (elativus) pro internis spatiis adhibentur; allativus, adessivus, et ablativus pro externis. Haec subtilis distinctio postulat ut translator accurate comprehendat spatium de quo in Latino textu agitur ut rectum casum Estonicum eligat.
De Accusativo et Partitivo: Aspectus Actionis
Una ex maximis difficultatibus in interpretatione ex Latina in Estonicam consistit in notatione obiecti directi. In Latina, accusativus semper obiectum directum designat. In Estonica vero, obiectum directum tribus casibus diversis ostendi potest: nominativo, genetivo, vel partitivo. Hac casuum electione definitur aspectus actionis (utrum finita sit actionis duratio necne).
Si actio est imperfecta, inchoata, vel in progressu, vel si negatio adest, obiectum debet esse in partitivo: Ma loen raamatut (Legere librum, ubi lectio pergit). Si autem actio est finita et perfecta, obiectum ponitur in genetivo vel nominativo: Ma lugesin raamatu läbi (Librum perlegi, ubi actio est consummata). Itaque, cum translator textum Latinum legit, formam verbi (utrum imperfectum an perfectum sit) accurate perpendere debet ut casum obiecti in Estonica recte constituat. Errores in hoc campo textum Estonicum barbarum vel incongruum reddunt.
De Structuris Syntacticae Complexis Resolvendis
Latina classica clarissima est ob structuras suas periodicas et complexas, sicut sunt constructiones participiales et infinitivae. Haec ornamenta rhetorica, si ad verbum in Estonicam vertantur, textum obscurum et vix intellegibilem faciunt. Hac de causa, regulae quaedam ad haec artificia solvenda statuendae sunt:
Accusativus cum Infinitivo (AcI): Haec constructio frequentissima in oratione obliqua Latina in Estonicam plerumque vertitur per enuntiatum secundarium introductum a coniunctione et (quod/ut) vel per modum referativum (kvotatiiv). Exempli gratia, Dico te errare redditur: Ma ütlen, et sa eksid. In libris historicis vel philosophicis, ubi auctor opiniones aliorum refert, modus referativus Estonicus (qui verbis in -vat finitis utitur) magnam fidem et stili concinnitatem praebet: Ta väitvat saart olevat asustamata (Dicit insulam esse desertam).
Ablativus Absolutus: Cum Estonica caret ablativo absoluto, translator hanc constructionem in sententiam temporalem, causalem aut concessivam resolvere debet. Adhiberi potest coniunctio kui (cum/quando) vel constructiones gerundiales in -des vel -tuna: urbe capta, milites redierunt verti potest ut kui linn oli vallutatud, pöördusid sõdurid tagasi vel, stilo magis conciso, pärast linna vallutamist... (post urbis expugnationem).
De Systemate Temporum et Aspectuum Verbalium
Systema verbale Latinum dynamicum est et tria tempora futura vel praeterita distincte indicat. Lingua Estonica autem futuro tempore morphologico omnino caret. Ut futurum tempus indicetur, Estonici praesenti tempore utuntur, sed saepe perfectivis verbis vel adverbio temporis (sicut homme - cras) vel auxiliari verbo saama (fieri/adipisci) adiuvantur. Translator ergo debet significationem temporis Latini futuri per verba auxiliaria vel per contextum semanticum in textu Estonico recreare.
Consilia Practica ad Textus Qualitatem Conservandam
Ad optimam translationem efficiendam, haec quattuor praecepta semper animo tenenda sunt:
- Evita Ordinem Verborum Latinorum: Ordo verborum in Latina flexibilitate maxima gaudet propter casus nominales. In Estonica autem, licet quaedam libertas sit, ordo magis fixus est (saepissime Subiectum-Verbum-Obiectum). Ordo nimis Latinizatus textum Estonicum rigidum reddit.
- Rhetoricam ad Naturalem Sermone Redige: Longae periodi Latinae saepe in breviores sententias in Estonica dividendae sunt ut clarius percipiantur.
- Utere Vocabulis Primi Fontis: Cum multi termini scientifici vel philosophici per linguam Germanicam vel Russicam in Estonicam intraverint, cavendum est ne significatio secundaria horum terminorum originalem sensum Latinum corrumpat.
- Respice Modi Subiunctivi Significationem: Subiunctivus Latinus (qui optativum, concessivum, vel potentialem sensum habet) in Estonica per modum conditionalem (konditsionaal) vel per verba modalia (oportet, posse) fideliter reddi debet.