He mea koʻikoʻi loa ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo. Ke unuhi kākou mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi a i ka ʻŌlelo Pelekānia, ʻaʻole nō ia he hana maʻalahi o ka hoʻololi wale ʻana i kekahi huaʻōlelo no kekahi huaʻōlelo ʻē aʻe. He kaʻina hana hohonu kēia e koi ana i ka hoʻomaopopo piha ʻana i ke ao kumu o ka poʻe Hawaiʻi, ka moʻomeheu, a me nā loina e pili ana i kēlā me kēia hopunaʻōlelo. ʻO ka ʻŌlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia i piha i ke kaona—ʻo ia hoʻi ka manaʻo hūnā ʻia a i ʻole ka manaʻo pālua e waiho ana ma lalo o ke kaila maʻamau o ka ʻōlelo. No laila, ʻo ka pahuhopu nui o kēia ʻatikala, ʻo ia ka wehewehe ʻana i nā loina koʻikoʻi o ka unuhi ʻana, nā paʻakikī maʻamau e kū pinepine mai ana, a me nā manaʻo kōkua e kōkua ai i ka mea unuhi e hoʻopuka i ka hana pololei loa.
1. Ka Pō‘aiapili Mo‘omeheu a me ke Kaona
Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, pili pono ka ʻōlelo i ka ʻāina, ka lewa, ka moana, a me nā kūpuna. Ke hoʻāʻo ka mea unuhi e hoʻololi i ka ʻōlelo me ka noʻonoʻo ʻole i kēia pili moʻomeheu, e nalowale ana ka ʻuhane o ka kikokikona. E laʻa me ka huaʻōlelo "aloha". Ua ʻike ka poʻe he nui ma waho o Hawaiʻi he manaʻo kona e like me "hello" a i ʻole "goodbye" a me "love". Eia naʻe, he manaʻo hohonu loa ko "aloha"—pili ia i ke kaʻana ʻana i ke ea o ke ola, ka lokomaikaʻi, ka mālama, a me ka pilina paʻa i waena o ke kanaka a me nā mea a pau. Ke unuhi wale ʻia ia he "love" ma ka ʻōlelo Pelekānia, ua emi loa ka waiwai o ka manaʻo.
Pēlā pū me nā inoa wahi a i ʻole nā "wahi pana". He moʻolelo ko kēlā me kēia inoa wahi ma Hawaiʻi nei. Ke heluhelu kākou i ka inoa ʻo "Waikīkī", he manaʻo maoli kona ʻo ia hoʻi "ka wai e kīkī ana". Ke unuhi ka mea unuhi i kekahi moʻolelo e pili ana i kēlā wahi, he mea nui ka wehewehe ʻana i ka pōʻaiapili moʻolelo o ia wahi i maopopo i ka poʻe heluhelu Pelekānia i ke kumu o ka inoa. He mea koʻikoʻi ke kaona ma nā mele a me nā oli. Hoʻohana ʻia nā pua, ka ua, ka makani, a me nā holoholona ma ke ʻano he hōʻailona no ka pilina aloha a me nā hanana o ke ola. Pono ka mea unuhi e noiʻi a e hoʻomaopopo i kēia mau hōʻailona ma mua o kona hoʻomaka ʻana e kākau i ka manaʻo ma ka ʻōlelo Pelekānia.
2. Ke Kalele a me ke Kūkulu ‘ana i nā Hopuna‘ōlelo
He ʻokoʻa loa ka pilinaʻōlelo o ka ʻŌlelo Hawaiʻi mai ko ka ʻŌlelo Pelekānia. Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, hoʻomaka pinepine ka hopunaʻōlelo me ka haʻina (verb) a i ʻole kekahi kaʻina e wehewehe ana i ka hana a i ʻole ke ʻano o ke kumuhana. Kapa ʻia kēia he kūkulu VSO (Verb-Subject-Object) a i ʻole ke kūkulu e waiho ana i ka haʻina ma mua. Ma ka ʻōlelo Pelekānia naʻe, hoʻomaka ka hopunaʻōlelo me ke kumuhana a laila ka haʻina (Subject-Verb-Object). No laila, inā e unuhi pololei ana ke kanaka mai kēlā huaʻōlelo i kēlā huaʻōlelo e like me ke kaʻina kumu, e lilo ana ia he mea kuli a paʻakikī paha ka hoʻomaopopo ʻana ma ka ʻōlelo Pelekānia.
E nānā kākou i kēia laʻana:
- ʻŌlelo Hawaiʻi: Ua hele ʻo Keoki i ka hale kūʻai.
- Unuhi huaʻōlelo (Word-for-word translation): Did go Keoki to the store.
- Unuhi Kūpono (Correct translation): Keoki went to the store.
Hōʻike kēia laʻana maʻalahi i ka pono o ka hoʻololi ʻana i ke ʻano o ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo ma muli o nā loina o kēlā me kēia ʻōlelo. Aia kekahi pilikia ʻē aʻe e pili ana i nā kaʻi (determiners) a me nā ʻami (prepositions/markers). Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, nui nā ʻami like ʻole e like me ke "i/iā", "ma", "mai", a me ke "o/a". He mau ʻōkuhi kēia e hōʻike ana i ke kuhikuhi, ke ʻano o ka pili, a me ka manawa. No ka laʻana, ke hoʻohana ʻia ke "o" a me ke "a", pili ia i ke ʻano o ke alana (possession) - ʻo ke alana hiki ke kāohi (alienable possession) a me ke alana hiki ʻole ke kāohi (inalienable possession). He manaʻo ʻokoʻa loa kēia ʻaʻole i hōʻike maopopo ʻia ma ka ʻōlelo Pelekānia ma o ke ʻano o ka hopunaʻōlelo maʻamau.
3. Ka Waiwai Nui o nā Hō‘ailona: Ka ‘Okina a me ke Kahakō
ʻAʻole hiki ke hoʻowahāwahā ʻia ka ʻokina (glottal stop) a me ke kahakō (macron). Ua manaʻo ʻia lāua he mau leka piha ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi. Inā e waiho ʻia me ka kākau ʻole ʻia, hiki ke loli loa ka manaʻo o ka huaʻōlelo, a e huikau auanei ka mea unuhi a me ka poʻe heluhelu. E nānā i kēia mau laʻana koʻikoʻi:
- Kai (ocean/sea) a me Kāi (to lead or scrape)
- Koko (blood) a me Kōkō (carrying net)
- Malolo (to rest) a me Mālolo (flying fish)
- Kahi (one or place) a me Kāhi (to comb or shave)
- Koʻu (my - possession) a me Kou (your - possession)
No laila, i ka manawa e heluhelu ai ka mea unuhi i ka kikokikona Hawaiʻi kahiko—kahi i hoʻohana pinepine ʻole ʻia ai ka ʻokina a me ke kahakō—pono ʻo ia e hoʻohana i kona naʻauao a me ka pōʻaiapili holoʻokoʻa e koho ai i ka huaʻōlelo kūpono. He hana noiʻi nui kēia. Inā hewa ke koho ʻana i ka huaʻōlelo ma muli o ke kuhihewa ʻana i ka ʻokina a i ʻole ke kahakō, e hewa loa ana ka unuhi holoʻokoʻa ʻana.
4. Nā Mana‘o Kōkua no ka Mea Unuhi Holomua
No ka poʻe makemake e lilo i poʻe unuhi akamai no ka ʻŌlelo Hawaiʻi a i ka ʻŌlelo Pelekānia, eia kekahi mau manaʻo kōkua e hahai ai:
- E noiʻi i ka puke wehewehe kūpono: Hōʻike pinepine nā puke wehewehe like ʻole i nā manaʻo he nui o ka huaʻōlelo hoʻokahi. ʻO ka puke wehewehe a Pukui me Elbert kekahi o nā kumu waiwai maikaʻi loa e hoʻomaopopo ai i nā loina o ka hoʻohana ʻana i nā huaʻōlelo me ka hōʻike ʻana i ke kaona o kekahi mau huaʻōlelo kikoʻī.
- E mālama i ke kaila kumu o ka mea kākau: Inā he mele a i ʻole he moʻolelo kahiko kāu e unuhi nei, e hoʻāʻo e mālama i ke kaila poetic o ka kikokikona Hawaiʻi. Inā he palapala kūhelu, e hoʻohana i ke kaila koʻikoʻi a kūpono hoʻi no ia palapala ma ka ʻōlelo Pelekānia.
- E kūkākūkā me nā mānaleo a me nā loea o ka ʻōlelo: ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ola ia e ulu mau ana. Nui nā nuances ʻaʻole i kākau ʻia ma nā puke wehewehe maʻamau. ʻO ke kamaʻilio pū ʻana me ka poʻe i hānai ʻia me ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ʻole nā loea kulanui, ʻo ia ke ala maikaʻi loa e hoʻomaopopo piha ai i ke kaona a me ke ʻano o nā huaʻōlelo.
- E hoʻohana i nā memo wehewehe (Footnotes): I kekahi manawa, ʻaʻole hiki ke unuhi piha i kekahi manaʻo ma o kekahi huaʻōlelo Pelekānia hoʻokahi. No laila, he mea kōkua nui ka hoʻohui ʻana i nā memo pōkole ma lalo o ka ʻaoʻao no ka wehewehe ʻana i ke ʻano moʻomeheu o kēlā manaʻo Hawaiʻi i ka poʻe heluhelu o ke ao Pelekānia.
5. Ka Panina: He Hūlili ma waena o nā Ao ʻElua
ʻO ka unuhi ʻana mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi a i ka ʻŌlelo Pelekānia, he hūlili ia e hoʻohui ana i nā ao ʻelua. ʻO ke ao Hawaiʻi me kona pili ʻuhane i ke ao kūlohelohe, nā akua, ka ʻāina, a me ka pilina kanaka, a me ke ao Pelekānia me kona mau loina kūloko ponoʻī. He kuleana nui ko ka mea unuhi e mālama i ka pono a me ka hanohano o ka ʻŌlelo Hawaiʻi, me ka hōʻoia ʻana ʻaʻole e kāpae ʻia ka waiwai maoli o ka ʻōlelo makuahine o kēia ʻāina aloha. Ma o ka hoʻomaamaʻa pinepine ʻana, ka noiʻi hohonu ʻana, a me ka mālama ʻana i ka haʻahaʻa me ke aloha, e hiki ai i nā kānaka unuhi ke lilo i mau ʻelele kūpono no kēia hana nui he hānai ʻōlelo.