די איבערזעצונג־אַרבעט צווישן ייִדיש – אירע אשכּנזישע, גערמאַניש־סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען – און שאָנאַ (Shona), אַ פּראָמינענטע באַנטו־שפּראַך וואָס ווערט גערעדט דורך מיליאָנען מענטשן אין דרום־אַפֿריקע, ספּעציעל אין זימבאַבווע, שטעלט מיט זיך פֿאָר איינע פֿון די אינטערעסאַנטסטע און קאָמפּליצירטסטע לינגוויסטישע בריקן. כאָטש די צוויי שפּראַכן האָבן זיך אַנטוויקלט אין אינגאַנצן פֿאַרשיידענע געאָגראַפֿישע און היסטאָרישע קאָנטעקסטן, פֿאָדערט די קאָמוניקאַציע און די ליטעראַרישע פֿאַרבינדונג צווישן זיי אַ ספּעציעלע מעטאָדאָלאָגיע. דער דאָזיקער אַרטיקל פֿאָרשט אויס די יסודות פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף שאָנאַ, די הויפּט־מניעות פֿון גראַמאַטיק און סינטאַקס, און גיט פּראַקטישע עצות פֿאַר פּראָפֿעסיאָנעלע איבערזעצער.
דער מאָרפֿאָ־סינטאַקטישער שליסל: גערמאַנישער V2 קעגן באַנטו אַגלוטינאַציע
איינער פֿון די ערשטע גרויסע גראַמאַטישע אונטערשיידן וואָס אַן איבערזעצער באַגעגנט איז די זאַץ־סטרוקטור. ייִדיש געהערט צו די גערמאַנישע שפּראַכן וואָס ניצן דעם כלל פֿון "ווערב אויפֿן צווייטן אָרט" (Verb-Second אָדער V2). דאָס הייסט אַז אין אַ הויפּט־זאַץ מוז דער קאָניוגירטער ווערב תמיד קומען ווי דער צווייטער גליד פֿונעם זאַץ, ניט געקוקט אויף דעם וואָס שטייט אינעם ערשטן אָרט. דערצו ניצט ייִדיש דרײַ גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, לשון־סתם) און אַ קאַסוס־סיסטעם (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו).
שאָנאַ, פֿון דער אַנדערער זײַט, פֿאָלגט אַ סטרוקטור פֿון סוביעקט־ווערב־אָביעקט (SVO) און פֿאַרמאָגט נישט קיין גראַמאַטישן מין (gender) ווי אין אייראָפּעיִשע שפּראַכן. אַנשטאָט דעם באַנוצט שאָנאַ אַ קאָמפּליצירטע סיסטעם פֿון נאָמען־קלאַסן (noun classes), וואָס באַשטייט פֿון מער ווי 15 קאַטעגאָריעס באַזירט אויף סעמאַנטישע אייגנשאַפֿטן (ווי מענטשן, חיות, געוויקסן, לאַנגע חפצים, אַבסטראַקטע באַגריפֿן). יעדער נאָמען־קלאַס פֿאָדערט אַ באַזונדערן פּרעפֿיקס, און דער דאָזיקער פּרעפֿיקס מוז שטימען (concordial agreement) מיט אַלע אַדיעקטיוון, פּראָנאָמינען און ווערבן אינעם זאַץ.
צווישן די צוויי סיסטעמען מוז דער איבערזעצער אָנווענדן אַ מאָרפֿאָלאָגישע איבערבויאונג. בײַם איבערזעצן פֿון ייִדיש, מוז מען גוט דעקאָנסטרוּאירן די ייִדישע פֿאַלן און זיך קאָנצענטרירן אויף דעם סעמאַנטישן כאַראַקטער פֿונעם סובסטאַנטיוו אין שאָנאַ כּדי צו קלײַבן דעם ריכטיקן נאָמען־קלאַס. למשל, דאָס ייִדישע וואָרט "דער לערער" וועט איבערגעזעצט ווערן אויף שאָנאַ ווי "mudzidzisi", וואָס געהערט צום ערשטן קלאַס (פֿאַר מענטשן, מיט דעם פּרעפֿיקס "mu-"), בשעת דאָס מערצאָל "די לערערס" וועט ווערן "vadzidzisi" (קלאַס 2, פּרעפֿיקס "va-"). יעדער ווערב וואָס באַציט זיך צו זיי מוז האָבן דעם פּאַסיקן סוביעקט־פּרעפֿיקס.
ייִדיש: "נעכטן האָט דער אַלטער מענטש געשריבן אַ לאַנגן בריוו."
שאָנאַ: "Nezuro murume mukuru akanyora tsamba refu."
באַמערקונג: אין שאָנאַ קומט דער אַדיעקטיוו נאָכן סובסטאַנטיוו ("murume mukuru" - מענטש אַלטער), און די ווערב־צײַט און די באַציִונג ווערן אויסגעדריקט דורכן אַגלוטינאַטיוון ווערב "akanyora".
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע: איבערגעבן ייִדישע באַגריפֿן (ייִדישקייט) אויף שאָנאַ
די ייִדישע שפּראַך איז טיף פֿאַרבונדן מיט ייִדישע מנהגים, הלכה, פֿאָלקלאָר און היסטאָרישע איבערלעבונגען. דאָס שאַפֿט אַ גרויסע ריי סעמאַנטישע ליידיקייטן (lexical gaps) בײַם איבערזעצן אויף שאָנאַ, וואָס איז אַנטוויקלט געוואָרן אין אַ גאָר אַנדערער סאָציאָ־קולטורעלער און רעליגיעזער וועלט. די הויפּט אַרויספֿאָדערונג איז ווי אַזוי צו טראַנספֿאָרמירן ייִדישע קולטור־טערמינען אָן צו פֿאַרלירן זייער נשמה.
פֿאַר פֿאַרשיידענע באַגריפֿן קען דער איבערזעצער ניצן דרײַ הויפּט סטראַטעגיעס:
- קאָנטעקסטועלע אַנאַלאָגיע (דינאַמישע עקוויוואַלענץ): געפֿינען אַ באַגריף אין דער שאָנאַ־קולטור וואָס פֿאַרמאָגט אַן ענלעכע פֿונקציע. למשל, דאָס ייִדישע וואָרט "ייִחוס" (ייִדישע אָפּשטאַמונג אָדער משפּחה־פּרעסטיזש) קען מאָדעלירט ווערן דורך "dzinza" אָדער "mukurumbira wemhuri", וואָס באַציט זיך צו דער אָפּשטאַמונג און כבוד פֿון דעם שבֿט אָדער די אָבֿות אין דער שאָנאַ־טראַדיציע.
- באַשרײַבנדיקע איבערזעצונג: ווען קיין שום עקוויוואַלענט עקסיסטירט נישט. פֿאַר דעם באַגריף "כשר" קען מען נוצן די פֿראַזע "chikafu chinotenderwa nemitemo yechiJudha" (עסנוואַרג וואָס איז ערלויבט לויט די ייִדישע געזעצן). דאָס איז קלאָר און היט אָפּ די אָריגינעלע כוונה פֿונעם טעקסט.
- לינגוויסטישע אַדאַפּטאַציע און נײַ־שאַפֿונג: ניצן באַקאַנטע רעליגיעזע באַגריפֿן וואָס זענען אַרײַן אין שאָנאַ דורך די ביבל־איבערזעצונגען. דאָס וואָרט "שבת" קען אַדאַפּטירט ווערן ווי "Sabata" (שבת־טאָג) אָדער דירעקט ווי "Shabati", אָבער עס דאַרף אָפֿט אַ קליינע הערה צו דערקלערן דעם אונטערשייד צווישן דעם ייִדישן שבת און דעם קריסטלעכן זונטיק.
מאָרפֿאָלאָגישע סיסטעמען: קאָמפּאָזיציע קעגן אַגלוטינאַציע
ייִדיש ניצט אַ סך צונויפֿגעשטעלטע ווערטער, ספּעציעל פֿאַר אַבסטראַקטע אָדער מאָדערנע באַגריפֿן. ווערטער ווי "וועלטשאַפֿונג", "לעבנסשטייגער" אָדער "שפּראַכוויסנשאַפֿט" זענען טיפּישע גערמאַנישע קאָמפּאָזיציעס. שאָנאַ שאַפֿט נישט קיין ווערטער אויף אַזאַ אופֿן. זי איז אַ ריין אַגלוטינאַטיווע שפּראַך, וווּ מען בויט די באַדײַטונג דורך צוגעבן מאָרפֿעמעס (מערסטנס פּרעפֿיקסן און סופֿיקסן) צו אַ פּשוטן וואָרצל (root).
למשל, דער שאָנאַ־וואָרצל פֿאַר שרײַבן איז "-nyora". פֿון דעם וואָרצל קען מען בויען אָן אָנשטרענגונג אַ גאַנצע ריי ווערטער מיט פֿאַרשיידענע באַדײַטונגען:
- "kunyora" (דאָס שרײַבן / צו שרײַבן)
- "kunyorera" (צו שרײַבן פֿאַר עמעצן)
- "kunyorerana" (צו שרײַבן איינער צום אַנדערן / קאָרעספּאָנדירן)
- "munyori" (שרײַבער / סעקרעטאַר - קלאַס 1)
- "chinyoro" (סטיל פֿון שרײַבן אָדער אָרטאָגראַפֿיע - קלאַס 7)
דער איבערזעצער מוז דעריבער פֿאַרשטיין די סעמאַנטישע עלעמענטן פֿונעם ייִדישן קאָמפּאָזיטום און זיי אַנאַליזירן אויף קלענערע באַגריפֿן, כּדי צו קענען אויסנוצן די מאָרפֿאָלאָגישע רײַכקייט פֿון שאָנאַ פֿאַר דער איבערזעצונג. אַנשטאָט צו זוכן איין לאַנג וואָרט, דאַרף מען בויען דעם ריכטיקן ווערב אָדער נאָמען מיט די פּאַסיקע אַפֿיקסן.
טאָנאַליטעט און אינטאָנאַציע אין איבערזעצונג
אַ וויכטיקער פֿאַקטאָר וואָס מען טאָר נישט פֿאַרגעסן איז אַז שאָנאַ איז אַ טאָנאַלע שפּראַך. יעדער וואָקאַל קען האָבן אַ הויכן אָדער אַ נידעריקן טאָן, וואָס ענדערט דעם גאַנצן באַדײַט פֿונעם וואָרט. כאָטש די טאָנען ווערן נישט אָפּגעצייכנט אין דער געוויינטלעכער שאָנאַ־שריפֿט, שפּילן זיי אַ הויפּט־ראָלע אין דעם גערעדטן וואָרט. פֿון דער אַנדערער זײַט, פֿאַרלאָזט זיך ייִדיש אויף אינטאָנאַציע און דיאַלעקטישע ניואַנסן צו אויסדריקן פֿאַרשיידענע עמאָציאָנעלע און פּראַגמאַטישע מיינונגען.
ייִדישע אויסדרוקן ווי "נו", "נעבעך", "אָפשר" אָדער "הלואי" פֿאָדערן ספּעציפֿישע קאָנטעקסטועלע עקוויוואַלענטן אין שאָנאַ כּדי דער טעקסט זאָל נישט קלינגען טרוקן אָדער אָפּגעשניטן פֿון דעם אָריגינעלן געפֿיל. דער איבערזעצער דאַרף קלײַבן פּאַסיקע שאָנאַ פּאַרטיקלען אָדער מאָדיפֿיצירן דעם טאָן פֿונעם דיאַלאָג צו היטן אויף דער לעבעדיקייט פֿונעם אָריגינאַל.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן עפֿעקטיווער איבערזעצונג־אַרבעט
- נוצן אָפּגעהיט אַ בריק־שפּראַך (Pivot Language): צוליב דעם וואָס ס'איז נישטאָ קיין דירעקטער ייִדיש־שאָנאַ ווערטערבוך, איז ענגליש אָפֿט די איינציקע בריק פֿאַר דעם איבערזעצער. מען מוז אָבער געדענקען אַז ענגליש קען פֿאַרשטעלן די ייִדישע אידיאָמאַטיק אָדער די כאַראַקטעריסטישע וואַרעמקייט פֿון דער שפּראַך. מען דאַרף תמיד פֿאַרגלײַכן דעם שאָנאַ־טעקסט דירעקט מיטן ייִדישן אָריגינאַל פֿאַר דער לעצטער קאָרעקטור.
- באַהערשן די פֿאַרשיידענע רעגיסטערס: ייִדיש קען זיין הויך־ליטעראַריש, אַקאַדעמיש אָדער פּשוט פֿאָלקסטימלעך. שאָנאַ פֿאַרמאָגט אויך פֿאַרשיידענע רעגיסטערס, ספּעציעל אַ ספּעציפֿישן רעספּעקט־רעגיסטער פֿאַר עלטערע מענטשן אָדער חשובֿע פּערזענלעכקייטן (chinhanga). די ריכטיקע נוצונג פֿון די רעספּעקט־פּרעפֿיקסן (ווי "va-") איז קריטיש כּדי צו היטן דעם טאָן פֿונעם אָריגינאַל.
- שאַפֿן אַ פּאַראַלעלן גלאָסאַר: איידער מען הייבט אָנצוהויבן די איבערזעצונג, איז כּדאַי צו שאַפֿן א קליינעם גלאָסאַר פֿון שליסל־ווערטער – ספּעציעל פֿאַר קולטורעלע, רעליגיעזע און מאָדערנע באַגריפֿן. דאָס פֿאַרזיכערט די קאָנסיסטענץ פֿונעם גאַנצן טעקסט.
- קאָלאַבאָראַציע און רעוויזיע: די בעסטע איבערזעצונג קומט פֿון אַ קאָאָפּעראַציע צווישן צוויי איבערזעצער, וווּ איינער איז אַ מומחה אין ייִדיש און דער צווייטער איז אַ מוטערשפּראַך־רעדנער פֿון שאָנאַ. אַזאַ אַרבעט גאַראַנטירט סײַ דאָס טיפֿע פֿאַרשטיין פֿונעם מקור־טעקסט און סײַ די גראַמאַטישע און קולטורעלע פּינקטלעכקייט פֿונעם ציל־טעקסט.