די קונסט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף אוקראַיִניש איז פֿאַרבונדן מיט אַ רײַכער געשיכטע פֿון הונדערטער יאָרן קאָעקסיסטענץ. דאָס איבערזעצן צווישן די צוויי שפּראַכן פֿאָדערט ניט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון די גראַמאַטישע און לעקסישע סטרוקטורן, נאָר אויך אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון די קולטורעלע און היסטאָרישע קאָנטעקסטן וואָס בינדן זיי צונויף. ייִדיש, ווי אַ דײַטשמערישע שפּראַך מיט שטאַרקע העברעיִש־אַרמישע און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן, שטעלט מיט זיך פֿאָר איינציקע אַרויספֿאָדערטשעס פֿאַר דעם איבערזעצער וואָס וויל איבערטראָגן די פּינקטלעכע באַדײַטונג און דעם רעגיסטער פֿון אָריגינאַלן טעקסט אויף אוקראַיִניש. די פֿאַרבינדונג צווישן דער ייִדישער און אוקראַיִנישער קולטור איז טיף איינגעקריצט אין די ליטעראַרישע ירושות פֿון ביידע פֿעלקער, און דאָס פֿאָדערט פֿון דעם מאָדערנעם איבערזעצער אַ הויך מאָס פֿון לינגוויסטישער שאַרפֿזיניקייט און געדולד.
די היסטאָרישע און לינגוויסטישע פֿאַרבינדונג צווישן ייִדיש און אוקראַיִניש
ייִדיש און אוקראַיִניש האָבן געלעבט זײַט בײַ זײַט אויפֿן זעלביקן טעריטאָריע במשך פֿון יאָרהונדערטער. דער סלאַווישער קאָמפּאָנענט אין ייִדיש איז אין אַ גרויסער מאָס געשפּאָזט און באַאײַנפֿלוסט געוואָרן פֿון דער אוקראַיִנישער לינגוויסטישער סבֿיבֿה. דאָס מיינט אַז אַן איבערזעצער וועט אָפֿט געפֿינען וואָרצלען און אויסדרוקן אין ייִדיש וואָס שטאַמען דירעקט פֿון אוקראַיִניש (ווי למשל "טאַטע-מאַמע", "באָבע", "קאַטשקע", אָדער ספֿעציפֿישע פֿאַמיליע־נעמען און לאָקאַטישע אויסדרוקן). דער סלאַווישער שיכט איז ניט בלויז אַ לעקסישער, נאָר ער באַאײַנפֿלוסט אויך די גראַמאַטיק פֿון מזרח־ייִדיש, וואָס פֿאַרמאָגט אַ סך מער סלאַווישע איינפֿלוסן איידער מערבֿ־ייִדיש. אָבער, טראָץ די דאָזיקע פֿאַרבינדונגען, איז די פֿונדאַמענטאַלע גראַמאַטישע סטרוקטור פֿון ביידע שפּראַכן פֿונדאַמענטאַל אַנדערש, ווייל ייִדיש געהערט צום גערמאַנישן צווײַג און אוקראַיִניש צום סלאַווישן צווײַג.
סינטאַקטישע און גראַמאַטישע אַרויספֿאָדערטשעס
די הויפּט־אַרויספֿאָדערטש ליגט אין דער סינטאַקטישער סטרוקטור פֿון די צוויי שפּראַכן. ייִדיש געהערט צו די גערמאַנישע שפּראַכן און היט אָפּ דעם כלל פֿון דעם ווערב אין צווייטן אָרט (V2 - Verb Second rule). דאָס מיינט אַז אין אַ פּשוטן דעקלאַראַטיוון זאַץ מוז דער קאָניוגירטער ווערב שטענדיק שטיין אויפֿן צווייטן אָרט, אַפֿילו ווען דער זאַץ הייבט זיך אָנשטאָט דעם סוביעקט אָן מיט אַן אַדווערב אָדער אַ פּרעפּאָזיציאָנעלער פֿראַזע. אוקראַיִניש, פֿון דער אַנדערער זײַט, פֿאַרמאָגט אַ פֿלעקסיבלע וואָרט־אָרדענונג וואָס ווערט באַשטימט דורך דעם פּראַגמאַטישן קאָנטעקסט פֿון דעם זאַץ. אַ פּשוטע דירעקטע איבערזעצונג פֿון ייִדישן וואָרט־סדר אויף אוקראַיִניש קען אויסזען אומנאַטירלעך אָדער אַפֿילו אומקלאָר.
דערצו זענען פֿאַראַן גרויסע חילוקים אין די דעקלינאַציעס און קאַסוסן. ייִדיש האָט דרײַ קאַסוסן: נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו און דאַטיוו. אוקראַיִניש, ווי אַ סלאַווישע שפּראַך, פֿאַרמאָגט זיבן קאַסוסן, כולל אינסטרומענטאַל, לאָקאַטיוו און וואָקאַטיוו. דער איבערזעצער מוז שטאַרק אכטונג געבן ווי אַזוי צו טראַנספֿאָרמירן די ייִדישע פּרעפּאָזיציעס און פּשוטע אָביעקטן אין די קאָמפּליצירטע קאַסוס־פֿאָרמעס פֿון אוקראַיִניש, כּדי אָפּצוהיטן די פּינקטלעכע גראַמאַטישע פֿאַרבינדונגען אין זאַץ. אַ באַזונדערער פֿענאָמען איז אויך די גראַמאַטישע מין פֿון די סובסטאַנטיוון. אַ סך סובסטאַנטיוון וואָס זענען נייטראַל אָדער זכר אין ייִדיש קענען זײַן נקבה אין אוקראַיִניש, וואָס פֿאָדערט ענדערונגען אין די אַדזשעקטיוון און פּראָנאָמענס.
די מעטאָדאָלאָגיע פֿון קאַלקירן ווערבאַלע פּרעפֿיקסן
ייִדישע ווערבן נוצן אָפֿט פּרעפֿיקסן וואָס זענען דירעקטע קאַלקעס פֿון סלאַווישע שפּראַכן, ספּעציפֿיש אוקראַיִניש און פּויליש. דורך די דאָזיקע מאָרפֿעמעס ווערט פֿאַרשטאַרקט אָדער געענדערט די סעמאַנטיק פֿונעם ווערב אויף אַן אופֿן וואָס איז גאָר ענלעך צו אוקראַיִניש. צום ביישפּיל, דער ווערב "זאָגן" באַקומט אַ גאַנצע ריי נייע באַדײַטונגען דורך פּרעפֿיקסן: "אויסזאָגן" (וואָס קאָראַספּאָנדירט צום אוקראַיִנישן "виказати"), "אָנזאָגן" ("повідомити"), און "אָפּזאָגן" ("відмовити"). דאָס באַניצן זיך מיט די פּרעפֿיקסן אין ייִדיש מאַכט עס גרינגער פֿאַרן איבערזעצער צו געפֿינען די פּינקטלעכע מאָרפֿאָלאָגישע עקוויוואַלענטן אין אוקראַיִניש, ווייל די סעמאַנטישע סטרוקטור איז כּמעט אידענטיש. אָבער, מען מוז זײַן פֿאָרזיכטיק ניט צו פֿאַלן אין די פּאַסטקעס פֿון "פֿאַלשע פֿרײַנד" און שטענדיק קאָנטראָלירן דעם קאָנטעקסט פֿון דעם זאַץ.
דער לשון־קודש קאָמפּאָנענט און קולטורעלע לאָקאַליזאַציע
איינער פֿון די מערסט ספּעציפֿישע אַספּעקטן פֿון ייִדיש איז דער העברעיִש־אַרמישער קאָמפּאָנענט, באַקאַנט ווי "לשון־קודש". ווערטער וואָס האָבן צו טאָן מיט רעליגיע, פֿילאָסאָפֿיע, קהילה־לעבן, און טאָג־טעגלעכע באַגריפֿן (ווי למשל "ספק", "חילוק", "ירושה", "כּעס", "סכּנה") האָבן אָפֿט ניט קיין דירעקטן סינאָנים אין די סלאַווישע שפּראַכן וואָס זאָל טראָגן דעם זעלבן עמאָציאָנעלן אָדער קולטורעלן באַדײַט. ביים איבערזעצונג אויף אוקראַיִניש, מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי צו נוצן אַן עקוויוואַלענט וואָרט פֿון אוקראַיִנישן קולטור־קאָנטעקסט אָדער צו היטן דעם ספּעציפֿישן ייִדישן קאָלאָריט דורך טראַנסליטעראַציע מיט אַ קורצן הסבר אין די פֿוסנאָטן. די ברירה ווענדט זיך אין דעם ציל־עולם פֿון דעם איבערגעזעצטן טעקסט און דעם זשאַנער פֿון דעם ווערק.
פֿאָנעטישע טראַנסקריפּציע און אָרטאָגראַפֿיע
נאָך אַ וויכטיקער אַספּעקט איז די טראַנסקריפּציע פֿון נעמען און ספּעציפֿישע טערמינען פֿונעם ייִדישן אַלפֿאַבעט (אלף-בית) אויפֿן אוקראַיִנישן קירילישן אַלפֿאַבעט. ווייל ייִדיש ניצט די העברעיִשע אותיות אָבער מיט אַ פֿאָנעטישער סיסטעם וואָס איז מער ענלעך צו די אייראָפּעיִשע שפּראַכן, איז וויכטיק צו טראַנסקריבירן די פֿאָנעמען פּינקטלעך. צום ביישפּיל, די ייִדישע אותיות "ח" און "כ" דאַרפֿן איבערגעגעבן ווערן מיט דעם אוקראַיִנישן "х", בעת "ה" ווערט אָפֿט איבערגעגעבן מיט דעם אוקראַיִנישן "г" (ווי אין דעם נאָמען "הערש" - "Герш"). די ייִדישע קאָמבינאַציעס פֿון וואָקאַלן (ווי "ייִ" אָדער "צי") פֿאָדערן אויך אַ ספּעציפֿישע אכטונג כּדי אויסצומײַדן פֿעלערן אין די אוקראַיִנישע אויסלייג־כללים. דער באַנוץ פֿון דער סטאַנדאַרטער YIVO טראַנסליטעראַציע־סיסטעם קען דינען ווי אַ גוטער פֿונדאַמענט פֿאַר איבערזעצער.
פֿינף גילדענע עצות פֿאַר איבערזעצער
- פֿאַרשטיי דעם רעגיסטער און דעם דיאַלעקט פֿון אָריגינאַל: ייִדיש האָט עטלעכע דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש, אוקראַיִניש) וואָס קענען משפּיע זײַן אויף דער באַדײַטונג פֿון די ווערטער און אויף דער אויסלייג. דאָס אידענטיפֿיצירן דעם דיאַלעקט העלפֿט צו פֿאַרשטיין די ספּעציפֿישע קולטורעלע ניואַנסן.
- נישט איבערזעצן וואָרט בײַ וואָרט: אידיאָמאַטישע אויסדרוקן ווי "נישט פֿאַר אייך געדאַכט" אָדער "אַבי געזונט" פֿאָדערן אַ לאָקאַליזירטע איבערזעצונג וואָס וועט קלינגען נאַטירלעך אויף אוקראַיִניש, אָנשטאָט אַ דירעקטע איבערזעצונג פֿון די ווערטער.
- טאָפּלטע אכטונג אויף די סלאַווישע פֿאַלשע פֿרײַנד: עטלעכע ווערטער אין ייִדיש וואָס זענען ענלעך צו אוקראַיִניש קענען האָבן אַנדערע באַדײַטונגען אָדער נואַנסן (ווי למשל דאָס וואָרט "רעדן" אָדער "שרײַבן", וואָס זענען גערמאַנישע וואָרצלען אָבער אָפֿט גענוצט מיט סלאַווישע פּרעפֿיקסן וואָס שאַפֿן נײַע באַדײַטונגען).
- רעקאָנסטרוירן די ווערבאַלע אַספּעקטן: אוקראַיִניש פֿאָדערט אַ קלאָרע אונטערשיידונג צווישן דורכגעפֿירטע און ניט־דורכגעפֿירטע אַקטיאָנען (perfective and imperfective aspects). ייִדיש נוצט אַנדערע קאָנסטרוקציעס (ווי "טאָן" אָדער פּרעפֿיקסן) כּדי אויסצודריקן די דאָזיקע ניואַנסן, און דער איבערזעצער מוז זיי ריכטיק איבערטראָגן.
- היטן דעם ריטם פֿון דער שפּראַך: ייִדישע ליטעראַטור, ספּעציפֿיש די פּאָעזיע און פּראָזע פֿון שרײַבער ווי שלום־עליכם אָדער יצחק באַשעוויס זינגער, פֿאַרמאָגט אַ באַזונדערן מעלאָדישן ריטם וואָס איז שטאַרק געבינדן מיט גערמאַנישע און העברעיִשע זאַץ־קאָנסטרוקציעס. דער איבערזעצער מוז פּרוּוון שאַפֿן אַן ענלעכן לעבעדיקן און מוזיקאַלישן טאָן אין אוקראַיִניש.
סך־הכּל
דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף אוקראַיִניש עפֿנט אַ פֿענצטער צו אַ גאַנצער וועלט פֿון געשיכטע, קולטור און מענטשלעכע באַציִונגען. דורך אָפּהיטן די גראַמאַטישע פּינקטלעכקייט און פֿאַרשטיין די טיפֿע לעקסישע שיכטן פֿון ביידע שפּראַכן, קענען איבערזעצער שאַפֿן בריקן וואָס וועלן דערמעגלעכן דעם אוקראַיִנישן לייענער צו דערפֿילן די אמתע נשמה פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור און שפּראַך.