Þýðingar á milli íslensku og rússnesku eru heillandi en ákaflega krefjandi verkefni. Hér mætast tvö málkerfi sem eiga sér ólíkan uppruna: íslenska er norðurgermanskt tungumál sem hefur varðveitt fornt beygingakerfi, á meðan rússneska er austurslavneskt mál með flóknu samspili beyginga, sagnarhorfa og frjálsrar orðaraðar. Fyrir vikið krefst þýðing á milli þessara mála mun meira en einungis orðabókarskilgreininga; hún krefst djúps skilnings á málfræði, setningafræði og menningarlegu samhengi beggja þjóða.
Málfræðilegur munur: Föll og beygingar
Bæði íslenska og rússneska eru beygingamál, sem þýðir að tengsl orða í setningu ráðast fyrst og fremst af beygingarendingum fremur en stífri orðaröð. Hins vegar er kerfið ólíkt uppbyggt og krefst mikillar athygli frá þýðendum:
- Föllin sex gegn föllunum fjórum: Íslenska notar fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall, eignarfall) en rússneska notar sex föll (nefnifall, eignarfall, þágufall, þolfall, tólfall og staðarfall). Þegar þýtt er yfir á rússnesku þarf því oft að brjóta upp íslenskar setningar til að finna rétta rússneska fallið. Til dæmis er tólfall (instrumental case) mikið notað í rússnesku til að tjá meðhald eða með hvaða tæki eitthvað er gert, sem á íslensku er oft tjáð með forsetningunni „með“ og þágufalli.
- Greinarleysi rússneskunnar: Íslenska hefur lausan og viðskeyttan ákveðinn grein (t.d. „maður-inn“). Rússneska hefur hins vegar engan greini, hvorki ákveðinn né óákveðinn. Þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir á rússnesku verður að nota aðrar leiðir til að gefa til kynna hvort átt sé við ákveðinn eða óákveðinn hlut. Þetta er oft gert með orðaröð, ábendingarfornöfnum (eins og „этот“ eða „тот“) eða með því að breyta setningagerðinni.
- Samsvörun kynja: Bæði málin hafa þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn). Hins vegar berast kynin sjaldnast saman milli mála. Orðið „borð“ er hvorugkyn á íslensku en „стол“ (borð) er karlkyn á rússnesku. Þetta hefur áhrif á lýsingarorð og lýsingarorðabeygingar sem verða að laga sig að rússneska málkerfinu.
Sagnir og sagnarhorf (Aspect)
Einn stærsti þröskuldurinn í þýðingum yfir á rússnesku er rússneska sagnarhorfið (rússneska: вид). Þetta hugtak er ekki til í íslensku málkerfi á sama hátt. Í rússnesku skiptast sagnir nánast undantekningarlaust í tvær fylkingar:
- Ólokið horf (imperfective): Lýsir ferli, endurteknum atburði eða ástandi sem er enn í gangi (t.d. að lesa bók án þess að ljúka henni).
- Lokið horf (perfective): Lýsir atburði sem hefur verið lokið eða mun ljúka að fullu, og áherslan er á niðurstöðuna (t.d. að hafa lesið bókina til enda).
Á íslensku notum við oft hjálparsagnir (eins og „vera að“ eða „búinn að“) eða atviksorð til að sýna þennan mun. Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að greina nákvæmlega samhengi setningarinnar til að velja rétt sagnarhorf á rússnesku. Rangt val á sagnarhorfi getur gert rússneska textann annaðhvort óskiljanlegan eða verulega óeðlilegan.
Orðaröð og áherslur í setningum
Íslenska fylgir yfirleitt SVO-orðaröð (frumlag-sögn-andlag) og er nokkuð bundin af reglunni um að sögnin sé í öðru sæti (V2-reglan). Rússneska hefur hins vegar afar frjálsa orðaröð vegna þess að beygingarnar sýna skýrt hlutverk hvers orðs. Þetta frjálsræði í rússnesku þýðir samt ekki að hægt sé að raða orðum af handahófi. Orðaröðin í rússnesku stýrir áherslum. Nýjar og mikilvægustu upplýsingarnar eru venjulega settar aftast í setninguna. Þegar íslensk setning er þýdd beint yfir á rússnesku með sömu orðaröð getur merkingin eða áherslan breyst. Þýðandi verður því að endurskipuleggja setningar til að viðhalda réttum upplýsingaflæði og stíl textans.
Framburður, umritun og nöfn
Þar sem íslenska notar latneska stafrófið (með séríslenskum bókstöfum og broddstöfum) og rússneska notar kýrilískt stafróf, er umritun nafna og heita stórt áskorunarefni. Engin ein staðlað kerfi er fullkomið, en þýðendur verða að fylgja viðurkenndum reglum um hljóðfræðilega umritun (transcription) frekar en bókstaflega umritun (transliteration).
Hér eru nokkur dæmi um erfiða stafi og hvernig þeir eru meðhöndlaðir:
- Þ (þorn): Er oft umritað sem „Т“ eða stundum „Ф“ á rússnesku (t.d. Þór verður Тор).
- Ð (eth): Verður yfirleitt að „Д“ á rússnesku sökum hljóðlíkingar.
- J og sérhljóðar: Íslensk nöfn eins og Jónas verða „Йонас“, en gæta þarf að því hvernig tvíhljóðar og áherslur eru fluttar á milli til að viðhalda réttum framburði.
Einnig þarf að hafa í huga að í rússnesku beygjast erlend mannanöfn ef þau falla að rússneskum beygingarmynstrum. Þetta á sérstaklega við um karlkyns nöfn sem enda á samhljóða, sem krefst mikillar nákvæmni frá þýðandanum.
Menningarleg staðfæring og orðatiltæki
Að lokum má ekki gleyma menningarmuninum. Íslenskt samfélag er náið og einkennist af óformlegum samskiptum þar sem allir eru á „þú“ og tala saman á jafnréttisgrundvelli. Í Rússlandi er mikil áhersla lögð á formlegt málfar og þéringu (notkun fornafnsins „вы“ í stað „ты“), ásamt því að nota föðurnöfn (patronymic) í opinberum og faglegum samskiptum. Þegar íslenskur texti er þýddur yfir á rússnesku verður að meta samhengið og ákveða hvort nota eigi formlegt eða óformlegt málfar til að tryggja viðeigandi tón.
Orðatiltæki eins og „að leggja höfuðið í bleyti“ eða „það er rúsínan í pylsuendanum“ eiga sér engar beinar samsvaranir á rússnesku. Þýðandi verður að finna sambærileg rússnesk myndmál (t.d. „подумать хорошенько“ eða „вишенка на торте“) til að tryggja að boðskapurinn skili sér á eðlilegan og menningarlega réttan hátt.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Greindu upplýsingaflæðið: Ekki þýða orð fyrir orð. Skoðaðu hvaða upplýsingar eru nýjar í íslensku setningunni og tryggðu að þær endi á réttum stað í þeirri rússnesku samkvæmt reglum um rússneska orðaröð.
- Gefðu gaum að sagnarhorfum: Spyrðu þig alltaf: Er þessi aðgerð yfirstandandi eða lokið? Veldu sagnir í rússnesku í samræmi við það.
- Notaðu rétta umritun: Fylgdu opinberum leiðbeiningum um hvernig á að flytja íslensk sérnöfn yfir í kýrilískt letur til að forðast rugling og viðhalda réttum framburði.
- Veldu viðeigandi formleikastig: Gakktu úr skugga um að samskiptamátinn (þú vs. þér) henti rússneskum menningarkimum og markhópnum.
- Prófarkalestur móðurmálsmanns: Rússneskt málkerfi er afar viðkvæmt fyrir stílfræðilegum frávikum. Láttu alltaf rússneskan móðurmálsmann lesa yfir endanlega þýðingu til að tryggja flæði og eðlilegan tón textans.