די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף וויעטנאַמעזיש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקן אינטעלעקטואַלן און קולטורעלן בריק צווישן צוויי איבערגאָר פֿאַרשיידענע וועלטן. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפע ייִדיש-קאָסמאָפּאָליטישע, לשון-קודשדיקע און סלאַווישע וואָרצלען, טרעפֿט זיך דאָ מיט וויעטנאַמעזיש, אַן אָנערקענטע טאָנאַלע שפּראַך פֿון דער אויסטראָאַזיאַטישער משפּחה וואָס ניצט אַ ספּעציפֿישע לאַטײַנישע שריפֿט מיט דיאַקריטישע צייכנס. די אַרבעט פֿאַרלאַנגט ניט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון ביידע שפּראַכן, נאָר אויך אַ סענסיטיוון צוגאַנג צו די לינגוויסטישע און קולטורעלע ניואַנסן פֿון ביידע פֿעלקער. דער דאָזיקער פֿאַכמענישער וועגווײַזער באַהאַנדלט די הויפּט-אַרויספֿאָדערנונגען און אופֿנים פֿאַר אַ מצליחדיקער איבערזעצונג-אַרבעט.
גראַמאַטישע און סינטאַקטישע פֿונדאַמענטן
דער גרעסטער אונטערשייד צווישן ייִדיש און וויעטנאַמעזיש ליגט אין דער טיפּאָלאָגיע פֿון די שפּראַכן. ייִדיש איז אַ פֿלעקטיווע שפּראַך (inflected language), וווּ ווערבן ווערן קאָניוגירט לויט פּערזאָן, צאָל און צײַט, און סובסטאַנטיוון האָבן מינים (זכר, נקבה, מיטלגעשלעכט) און פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו). וויעטנאַמעזיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַן איזאָלירנדיקע שפּראַך (isolating language), וווּ ווערטער ענדערן זיך קיין מאָל ניט מאָרפֿאָלאָגיש. די גראַמאַטישע באַציִונגען ווערן אויסגעדריקט בלויז דורך וואָרט-סדר און ספּעציפֿישע פֿונקציאָנעלע ווערטער.
ווערב-סיסטעם און די צײַטן
אין ייִדיש ווערן די צײַטן אויסגעדריקט דורך הילף-ווערבן (ווי "האָבן" אָדער "זײַן") און די פֿאַרגאַנגענהייט-פֿאָרעם פֿונעם ווערב (דעם פּאַרטיציפּ). וויעטנאַמעזיש ניצט ניט קיין קאָניוגאַציעס פֿאַר צײַטן. אַנשטאָט דעם, ווערט די צײַט פֿאַרשטאַנען פֿונעם קאָנטעקסט אָדער דורך צײַט-פּאַרטעקלאַך ווי đã (פֿאַרגאַנגענהייט), đang (געגנוואַרט), און sẽ (צוקונפֿט). דער איבערזעצער מוז אָפּשאַצן צי עס איז נייטיק צו ניצן די דאָזיקע פּאַרטעקלאַך אָדער לאָזן דעם קאָנטעקסט טאָן די אַרבעט, כדי די וויעטנאַמעזישע פֿראַזע זאָל קלינגען נאַטירלעך און ניט צו שווער.
וואָרט-סדר און סינטאַקס
ייִדיש ניצט דעם V2-סדר (דאָס ווערב קומט שטענדיק אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ). וויעטנאַמעזיש פֿאָלגט אַ שטרענגן סובזשעקט-ווערב-אָביעקט (SVO) מוסטער. בײַם איבערזעצן קאָמפּליצירטע ייִדישע זאַצן מיט לאַנגע נעבענזאַצן אָדער אינווערסיעס, מוז דער איבערזעצער צעטיילן די זאַצן אויף קירצערע, קלאָרע וויעטנאַמעזישע סטרוקטורן. דאָס איבערלאָזן דעם ייִדישן וואָרט-סדר אין וויעטנאַמעזיש וועט פֿירן צו אַן אומפֿאַרשטענדלעכן טעקסט.
אַקצידענטן פֿון פּאַסיווער פֿאָרעם
אין ייִדיש ווערט די פּאַסיווע פֿאָרעם געשאַפֿן מיט דעם הילף-ווערב "ווערן" (למשל: "דאָס בוך ווערט געלייענט"). אין וויעטנאַמעזיש ווערט די פּאַסיווע באַציִונג אויסגעדריקט דורך צוויי ספּעציפֿישע ווערטער: bị און được.
- דאָס וואָרט bị ווערט באַנוצט פֿאַר נעגאַטיווע אָדער אומגעווילטע געשעענישן (למשל, "ער איז געשלאָגן געוואָרן" - bị đánh).
- דאָס וואָרט được ווערט באַנוצט פֿאַר פּאָזיטיווע אָדער געווילטע געשעענישן (למשל, "ער איז געלויבט געוואָרן" - được khen).
דער איבערזעצער מוז אָפּענערהייט פֿאַרשטיין דעם סעמאַנטישן טאָן פֿונעם ייִדישן זאַץ, כדי צו קלײַבן דעם ריכטיקן וויעטנאַמעזישן פּאַסיוו-מאַרקער.
קולטורעלע רעגיסטערס און די סיסטעם פֿון פּראָנאָמינען
איינער פֿון די סאַמע גרעסטע ניואַנסן בײַם איבערזעצונג-פּראָצעס איז די באַהאַנדלונג פֿון פּראָנאָמינען און אָנרעדן-פֿאָרעמס. אין ייִדיש זײַנען פֿאַראַן די פּראָנאָמינען "דו" (פֿאַר נאָענטע פֿרײַנד, קינדער) און "איר" (פֿאַר העפֿלעכקייט אָדער פֿאַר אַ מערצאָל). אין וויעטנאַמעזיש עקזיסטירט ניט קיין פּשוטער, נייטראַלער עקוויוואַלענט פֿאַר די דאָזיקע פּראָנאָמינען אָן אַ קולטורעלן אָפּקלאַנג.
די וויעטנאַמעזישע פּראָנאָמינען-סיסטעם באַזירט זיך אויף משפּחה-באַציִונגען, עלטער, און סאָציאַלן סטאַטוס. צום בײַשפּיל:
- אויב מען רעדט צו אַן עלטערן מאַן וואָס איז ווי אַן עלטערער ברודער, ניצט מען anh פֿאַר אים און em פֿאַר זיך.
- צו אַ פֿרוי וואָס קען זײַן ווי אַ מומע, ניצט מען cô פֿאַר איר.
- צו אַן עלטערן מענטשן וואָס קען זײַן ווי אַ זיידע, ניצט מען ông (צו אַ באָבע - bà).
- פֿאַר פֿאָרמעלע, ליטעראַרישע אָדער אַקאַדעמישע סיטואַציעס ניצט מען ספּעציפֿישע העפֿלעכקייט-טערמינען ווי quý khách אָדער ngài.
דער איבערזעצער מוז דעריבער גרינדלעך אַנאַליזירן די באַציִונג צווישן די פּערסאָנאַזשן אָדער דעם שרײַבער און דעם לייענער אין ייִדישן אָריגינאַל, כדי צו קלײַבן די פּאַסנדיקע וויעטנאַמעזישע פּראָנאָמינען. אַ פֿאַלשער אויסוואַל קען אויסזען ווי גראָבקייט אָדער אומנייטיקע דיסטאַנץ.
ווערטערבוך: לשון-קודשדיקע קאַנאָטאַציעס קעגן כינעזיש-וויעטנאַמעזישע ווערטער
ייִדיש פֿאַרמאָגט אַ רײַכן שיכט פֿון העברעיש-אַרמישע ווערטער, וואָס ווערט אָנגערופֿן "לשון-קודש". די דאָזיקע ווערטער טראָגן אָפֿט מאָל טיפֿע רעליגיעזע, פֿילאָסאָפֿישע אָדער עמאָציאָנעלע באַדײַטונגען (ווי "רחמנות", "שכל", "חוצפּה", "נשמה"). אויף אַן ענלעכן אופֿן, פֿאַרמאָגט וויעטנאַמעזיש אַ גרויסן פּראָצענט פֿון "האַן-וויעט" (Sino-Vietnamese) ווערטער, וואָס שטאַמען פֿון קלאַסישן כינעזיש און ווערן באַנוצט פֿאַר פֿאָרמעלע, ליטעראַרישע אָדער אַקאַדעמישע באַגריפֿן.
בײַם איבערזעצן קאָנצעפּטן פֿון ייִדישן קולטור-קאָנטעקסט, דאַרף מען אָפֿט מאָל שאַפֿן אַנאַלאָגיעס. למשל, דאָס וואָרט "רחמנות" קען איבערגעזעצט ווערן ווי lòng bao dung אָדער sự nhân từ, אָבער דער איבערזעצער מוז פֿאַרשטיין דעם ספּעציפֿישן ייִדישן קאָנטעקסט פֿון דער מצווה פֿון רחמנות. דאָס וואָרט "חוצפּה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי sự trơ trẽn (נעגאַטיוו) אָדער sự táo bạo (פּאָזיטיוו/מוטיק), אָפּהענגיק פֿונעם זאַץ.
אַ וויכטיקער כלל: די לשון-קודשדיקע קאָמפּאָנענטן פֿון ייִדיש פֿאָדערן אַז דער איבערזעצער זאָל ניט בלויז ניצן אַ פּשוטן ייִדיש-וויעטנאַמעזישן ווערטערבוך, נאָר פֿאַרשטיין די תּלמודישע און רעליגיעזע מקורות פֿונעם אויסדרוק, כדי צו איבערגעבן דעם אמתן מיינערנעם זין פֿונעם אָריגינאַל.
די וויעטנאַמעזישע קלאַסיפֿיקאַטאָרן (Classifiers)
נאָך אַ וויכטיקער גראַמאַטישער פֿאַקטאָר אין וויעטנאַמעזיש איז די נויטווענדיקייט פֿון קלאַסיפֿיקאַטאָרן (ענלעך צו די "צאָל-ווערטער" אין עטלעכע אַזיאַטישע שפּראַכן). אין ייִדיש זאָגט מען "אַ בוך" אָדער "דרײַ קעץ". אין וויעטנאַמעזיש קען מען ניט ציילן סובסטאַנטיוון דירעקט מיט אַ נומער. מען מוז צוגעבן אַ קלאַסיפֿיקאַטאָר-וואָרט:
- פֿאַר ביכער אָדער העפֿטן ניצט מען cuốn אָדער quyển (למשל: một cuốn sách – איין בוך).
- פֿאַר חיות ניצט מען con (למשל: ba con mèo – דרײַ קעץ).
- פֿאַר מענטשן ניצט מען người אָדער מער העפֿלעכע פֿאָרמס ווי vị פֿאַר רבנים אָדער לערנער.
- פֿאַר פֿלאַכע זאַכן ווי פּאַפּיר אָדער בריוו ניצט מען tờ אָדער lá.
דער ייִדישער איבערזעצער מוז זײַן היטעוודיק ניט צו פֿאַרלירן די דאָזיקע קלאַסיפֿיקאַטאָרן, ווײַל זייער אויסלאָזן מאַכט דעם זאַץ גראַמאַטיש פֿאַלש און אומקלאָר פֿאַר אַ וויעטנאַמעזישן לייענער.
טאָנאַליטעט און פֿאָנעטישע טראַנסליטעראַציע
וויעטנאַמעזיש איז אַ טאָנאַלע שפּראַך מיט זעקס פֿאַרשיידענע טאָנען. אַן ענדערונג אין דעם טאָן קען איבערקערן דעם באַדײַט פֿונעם וואָרט לחלוטין. בײַם איבערזעצן אייגענע נעמען פֿון ייִדיש (ווי שלום־עליכם אָדער באַשעוויס-זינגער) אָדער ספּעציפֿישע ייִדישע באַגריפֿן (ווי כּשר אָדער שבת), מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי צו ניצן די לאַטײַנישע פֿאָנעטישע אָפּשפּיגלונג אָן טאָנען אָדער צו צופּאַסן די נעמען צו די וויעטנאַמעזישע אויסרעד-כללים. די מערסט פֿאַרשפּרייטע מעטאָדן זײַנען צוויי:
- פֿאָנעטישע איבערשריפֿט: צופּאַסן די פֿאָנעטיק פֿונעם וואָרט צו די וויעטנאַמעזישע אותיות (למשל, "שבת" קען געשריבן ווערן ווי Sa-bát).
- אינטערנאַציאָנאַלע פֿאָרעם: ניצן די ענגלישע אָדער לאַטײַנישע ווערסיעס פֿון די נעמען (ווי Shabbat אָדער Sholem Aleichem) אין קלאַמערן, כדי צו פֿאַרמײַדן צעמישעניש צווישן די לייענער.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַ מצליחדיקער איבערזעצונג
כדי צו דערגרייכן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף וויעטנאַמעזיש, זײַנען פֿאַראַן עטלעכע הויפּט-כללים וואָס יעדער פֿאַכמאַן דאַרף פֿאָלגן:
- איבערזעצן דעם באַדײַט, ניט די ווערטער: ייִדישע שפּריכווערטער און אידיאָמען (ווי "אַ קאַץ מעג אויך קוקן אויפֿן קייסער" אָדער "זוכט דעם נעכטיקן טאָג") האָבן ניט קיין דירעקטע ווערטלעכע איבערזעצונג אין וויעטנאַמעזיש. מען מוז געפֿינען אַן עקוויוואַלענט וויעטנאַמעזיש פֿאָלקס-שפּריכוואָרט אָדער איבערגעבן דעם טיפֿערן געדאַנק אין פּשוטע ווערטער.
- אָפּהיטן דעם עמאָציאָנעלן טאָן: ייִדיש איז באַקאַנט מיט איר הומאָר, סאַרקאַזם און אירע וואַרעמע אויסדרוקן. דער איבערזעצער דאַרף קלײַבן אַזעלכע וויעטנאַמעזישע ווערטער וואָס קענען איבערגעבן דעם דאָזיקן ספּעציפֿישן עמאָציאָנעלן קאָלאָריט, ניט נאָר דעם טרוקענעם אינפֿאָרמאַציע-אינהאַלט.
- נוצן ציל-לייענערס קולטורעלע דערפֿאַרונג: וויעטנאַמעזישע לייענער האָבן אַ רײַכע טראַדיציע פֿון משפּחה-ווערטן און רעספּעקט פֿאַר די עלטערע, וואָס איז זייער ענלעך צו די טראַדיציאָנעלע ווערטן אין דער ייִדישער קולטור. ניצן די דאָזיקע קולטורעלע פֿאַרבינדונגען קען העלפֿן מאַכן דעם איבערגעזעצטן טעקסט פֿאַרשטענדלעך און האַרציק פֿאַרן וויעטנאַמעזישן עולם.