Հայերենից բասկերեն թարգմանությունը ներկայացնում է լեզվաբանական յուրահատուկ մի գործընթաց, որտեղ բախվում են երկու բոլորովին տարբեր ծագումնաբանություն և կառուցվածք ունեցող լեզվական համակարգեր։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի իմաստային և կառուցվածքային առումով հարուստ ինքնուրույն ճյուղ, և բասկերենը (Euskara)՝ որպես արևմտյան Եվրոպայի միակ կենդանի մեկուսացած լեզուն, որը որևէ հայտնի կապ չունի աշխարհի այլ լեզվաընտանիքների հետ, թարգմանիչների առջև դնում են լուրջ մարտահրավերներ։ Այս հոդվածում կուսումնասիրենք այն հիմնական լեզվաբանական նրբությունները, քերականական կառույցները և գործնական մոտեցումները, որոնք անհրաժեշտ են հայերենից բասկերեն որակյալ և ճշգրիտ թարգմանություն կատարելու համար։
Ծագումնաբանական անջրպետը և դրա ազդեցությունը թարգմանության վրա
Թարգմանության առաջին և ամենամեծ մարտահրավերը լեզվական ընտանիքների տարբերությունն է։ Ի տարբերություն հայերենի, որն ունի հնդեվրոպական հարուստ նախապատմություն և որոշակի հեռավոր ընդհանրություններ եվրոպական այլ լեզուների հետ, բասկերենը նախահնդեվրոպական լեզու է։ Սա նշանակում է, որ այս երկու լեզուների միջև չկան բառարանային կամ ստուգաբանական զուգահեռներ, բացառությամբ ուշ շրջանի փոխառությունների (օրինակ՝ լատիներենից կամ իսպաներենից ներթափանցած միջազգային բառերի)։ Թարգմանիչը չի կարող հույսը դնել «կեղծ ընկերներ» (false friends) հասկացության կամ ընդհանուր արմատների վրա։ Յուրաքանչյուր բառ և հասկացություն պետք է վերաիմաստավորվի և համապատասխանեցվի բասկերենի յուրահատուկ աշխարհընկալմանը։
Էրգատիվ-աբսոլյուտիվ կառուցվածքի մարտահրավերը
Քերականական ամենակարևոր տարբերությունը, որը պահանջում է թարգմանչի առավելագույն ուշադրությունը, բասկերենի էրգատիվ-աբսոլյուտիվ (ergative-absolutive) բնույթն է։ Մինչդեռ ժամանակակից հայերենը անվանական-հայցական (nominative-accusative) լեզու է, որտեղ նախադասության ենթական (թե՛ անցողական, թե՛ անանցողական բայերի դեպքում) դրվում է ուղղական հոլովով, բասկերենում պատկերը լիովին այլ է։
Բասկերենում անցողական բայի ենթական ստանում է էրգատիվ հոլովի վերջավորություն (-k), իսկ անցողական բայի ուղիղ օբյեկտը և անանցողական բայի ենթական դրվում են աբսոլյուտիվ (ուղղական) հոլովով։ Այս տարբերությունը հաճախ հանգեցնում է սխալների, եթե թարգմանիչը փորձում է մեխանիկորեն պատճենել հայերենի նախադասության կառուցվածքը։ Օրինակ, «Տղան տեսավ աղջկան» նախադասությունը բասկերեն թարգմանելիս «տղան» (ենթական) պետք է ստանա էրգատիվի ցուցիչը, իսկ «աղջիկը» (օբյեկտը) մնա ուղղականանման ձևում։
Կցականություն (Ագլյուտինացիա) և հոլովական համակարգեր
Թե՛ հայերենը, թե՛ բասկերենը հարուստ հոլովական համակարգեր ունեցող լեզուներ են, սակայն դրանց կիրառման սկզբունքները տարբերվում են։ Բասկերենը ծայրահեղ ագլյուտինատիվ (կցական) լեզու է։ Սա նշանակում է, որ գոյականին կամ դերանվանը կարող են կցվել բազմաթիվ վերջավորություններ (սուֆիքսներ), որոնք արտահայտում են հոլովը, թիվը, որոշյալությունը և նույնիսկ նախադիրների իմաստները։
Հայերենում մենք հաճախ օգտագործում ենք նախադրություններ և հետադրություններ (օրինակ՝ «սեղանի վրա», «տան մեջ», «քաղաքի մասին»)։ Բասկերենում այս բոլոր հարաբերությունները արտահայտվում են անմիջապես բառին կցվող վերջավորությունների միջոցով։ Թարգմանչից պահանջվում է խորը գիտելիքներ բասկերենի տեղային (լոկատիվ) հոլովների վերաբերյալ, որոնք ավելի քան մեկ տասնյակ են և ճշգրտորեն արտահայտում են շարժման ուղղությունը, դիրքը և ժամանակը։
Բայական համակարգերի բարդությունները և համաձայնեցումը
Բասկերենի բայը թերևս լեզվի ամենաբարդ տարրն է։ Եթե հայերենում բայը համաձայնում է միայն ենթակայի հետ (դեմքով և թվով), ապա բասկերենի բազմադեմք (պոլիպերսոնալ) բայական համակարգում բայաձևը կարող է միաժամանակ արտահայտել ենթակայի, ուղիղ օբյեկտի և անուղղակի օբյեկտի դեմքն ու թիվը։
Սա նշանակում է, որ թարգմանելիս անհրաժեշտ է ոչ միայն որոշել գործողություն կատարողին, այլև հստակ պատկերացնել գործողության բոլոր մասնակիցներին և ընտրել համապատասխան օժանդակ բայը (օրինակ՝ *edun անցողական գործողությունների համար կամ *izan անանցողականների համար)։ Ավելին, բասկերենում գոյություն ունի խոսակցի նկատմամբ հարգանքի կամ մտերմության արտահայտման հատուկ բայական համակարգ (allocutive forms կամ «hika»), որի ճիշտ կիրառումը պահանջում է համատեքստի և սոցիալական հարաբերությունների նրբությունների ընկալում։
Շարահյուսություն և բառերի դասավորություն նախադասության մեջ
Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ բառապաշար և շարահյուսություն, թեև առավել ընդունված է Սուբյեկտ-Բայ-Օբյեկտ (SVO) կամ Սուբյեկտ-Օբյեկտ-Բայ (SOB) կառույցը։ Բասկերենը հիմնականում SOV (Սուբյեկտ-Օբյեկտ-Բայ) լեզու է, որտեղ բայը սովորաբար հայտնվում է նախադասության վերջում։
Սակայն բասկերենում գոյություն ունի «Ֆոկուսի» (Focus) կանոնը․ նախադասության ամենակարևոր տեղեկատվությունը պետք է դրվի անմիջապես բայից առաջ։ Հայերենից թարգմանելիս կարևոր է ոչ միայն բառացի տեղափոխել իմաստը, այլև վերադասավորել նախադասության անդամները՝ պահպանելով բասկերենին բնորոշ տեղեկատվական հոսքը և շեշտադրումները։
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչներին
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Հայերենի և բասկերենի կառուցվածքային տարբերությունները թույլ չեն տալիս կիրառել բառացի թարգմանության մեթոդը։ Կենտրոնացեք նախադասության ընդհանուր իմաստի և գործառույթի վրա։
- Ճիշտ կիրառեք էրգատիվ հոլովը. Միշտ վերլուծեք՝ արդյոք նախադասության բայը անցողական է, թե ոչ, որպեսզի խուսափեք ենթակայի հոլովման սխալներից։
- Ուշադրություն դարձրեք բառակազմությանը. Բասկերենը հակված է նոր բառեր ստեղծելուն՝ համադրելով գոյություն ունեցող արմատները։ Հայերեն բարդ բառերը թարգմանելիս փնտրեք բասկերեն համապատասխան կոմպոզիտները կամ նկարագրական կառույցները։
- Հաշվի առեք բարբառային տարբերությունները. Չնայած գոյություն ունի ստանդարտացված բասկերեն (Euskara Batua), որն օգտագործվում է պաշտոնական գրագրության և մեդիայի մեջ, իրական խոսակցական լեզուն ունի հարուստ բարբառային բազմազանություն։ Թարգմանության նպատակից կախված՝ ընտրեք համապատասխան տարբերակը։
Ամփոփում
Հայերենից բասկերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների բառապաշարի տիրապետում, այլև դրանց խորքային քերականական կառույցների և լեզվական մտածողության ըմբռնում։ Լինելով մշակութային և լեզվաբանական առումով տարբեր բևեռներում՝ այս լեզուների միջև կամուրջներ գցելը բարդ, բայց միևնույն ժամանակ չափազանց հետաքրքիր մարտահրավեր է յուրաքանչյուր պրոֆեսիոնալ թարգմանչի համար։