Häzirki wagtda Türkmenistanyň halkara gatnaşyklarynyň işjeňleşmegi, ykdysady hyzmatdaşlygyň giňemegi we medeni alyş-çalyşlaryň güýçlenmegi sebäpli türkmen dilinden rus diline terjime hyzmatlaryna bolan isleg yzygiderli ýokarlanýar. Bu iki dil grammatik gurluşy we gelip çykyşy taýdan düýbünden başgaça dil ulgamlaryna degişlidir. Türkmen dili türki diller maşgalasynyň oguz şahasyna degişli bolup, agglýutinatiw (goşulma kabul ediji) gurluşa eýedir. Rus dili bolsa hindi-ýewropa dil maşgalasynyň slawýan şahasyna degişlidir we flektiw (söz köküniň we goşulmalaryň özgermegine esaslanýan) dil hasaplanýar. Bu düýpli tapawutlar terjimeçileriň öňünde çylşyrymly wezipeleri goýýar. Aşakda türkmen dilinden rus diline terjime etmegiň esasy aýratynlyklary, inçelikleri we hünärmen maslahatlary giňişleýin beýan edilýär.
Sintaktik Tapawutlar: Sözlemiň Gurluşy we Sözleriň Tertibi
Türkmen we rus dilleriniň sintaktik gurluşynda örän uly tapawutlar bardyr. Türkmen dilinde kadaly sözlemiň gurluşy "SOV" (Subject-Object-Verb) ýagny "Eýe - Doldurgyç - Habar" tertibine eýerýär. Bu düzgüne görä, işlik (habar) adatça sözlemiň ahyrynda gelýär. Meselem: "Terjimeçi täze ylmy makalany dykgat bilen okady." Bu ýerde okamak işligi iň soňunda ýerleşýär.
Rus dili bolsa esasan "SVO" (Subject-Verb-Object) ýagny "Eýe - Habar - Doldurgyç" gurluşyna esaslanýar. Rus dilinde işlik köplenç eýeden soň we doldurgyçdan öň ýerleşýär: "Переводчик внимательно прочитал новую научную статью." Rus dilinde sözleriň tertibi has erkin bolsa-da, resmi we ylmy tekstlerde belli bir kadalara eýerilýär. Türkmen dilinden rus diline terjime edilende, terjimeçi sözlemiň ahyryna çenli garaşyp, işligiň manysyny we zamanasyny doly anyklamalydyr. Bu aýratynlyk aýratyn-da sinhronly we yzygiderli dilden terjimede uly ähmiýete eýedir.
Morfologik Aýratynlyklar: Agglýutinasiýa we Fleksiýa
Türkmen diliniň agglýutinatiw häsiýeti söz ýasalyşynda we üýtgemeginde özüni görkezýär. Türkmen dilinde söz köküne yzygiderli we matematiki takyklykda belli bir tertipde goşulmalar (affiksler) goşulýar we her bir goşulma diňe bir grammatik manyny aňladýar. Meselem: "hatlarymyzda" sözi şeýle bölüner: hat (kök) + -lar (köplük) + -ymyz (degişlilik) + -da (wagt-orun düşümi).
Rus dili bolsa flektiw dil bolup, bu ýerde bir goşulma (fleksiýa) bir wagtda birnäçe grammatik manyny (mysal üçin, sany, düşümi we jynsy) aňladyp bilýär. Şeýle hem rus dilinde söz köklerinde ses üýtgemeleri (çeşmeşmeler) örän köp duş gelýär (mysal üçin: "друг" - "друзья"). Türkmen dilindäki köp sanly goşulmalar we düşümler rus dilinde dürli predloglar (в, на, у, под, к we ş.m.) hem-de düşüm goşulmalary arkaly beýan edilýär. Terjimeçi bu iki diliň morfologik arabaglanyşygyny örän takyk gurmagy başarmalydyr.
Grammatik Jyns (Rod) we Onuň Terjime Ulgamyndaky Ýeri
Türkmen dilinde we umuman türki dillerde grammatik jyns (rod) kategoriýasy ýokdur. Sözlemdäki atlyklar, sypatlar ýa-da çalyşmalar aýal-gyzlara, erkek adamlara ýa-da jansyz zatlara degişli bolanda üýtgemeýär. Meselem, "ol" çalyşmasy hemme şahs we zatlar üçin ulanylýar.
Rus dilinde bolsa grammatik jyns örän möhüm orna eýedir. Ähli atlyklar üç jynsa bölünýär: erkek (мужской род), aýal (женский род) we orta jyns (средний род). Sypatlar, sanlar, çalyşmalar we geçmiş zamandaky işlikler hem atlygyň jynsyna eýerýärler. Terjimeçi türkmençe "Ol kitaphanada işleýär" diýen ýönekeýje sözlemi rus diline terjime etmek üçin konteksti doly öwrenmeli we gürrüňiň kim barada gidýändigini anyklamalydyr. Bu bolsa rus dilinde "Он работает в библиотеке" ýa-da "Она работает в библиотеке" görnüşinde dogry saýlanylmagyna kömek edýär.
Frazeologizmler we Medeni Özboluşlylyklar (Realiler)
Türkmen halkynyň milli däp-dessurlary, taryhy we durmuş aýratynlyklary dilinde çuňňur yz galdyrypdyr. Gönüden-göni (sözme-söz) terjime edilen frazeologizmler rus okyjysy üçin düşnüksiz bolup biler. Şonuň üçin terjimeçi semantic taýdan deňbahaly (ekwiwalent) serişdeleri tapmalydyr:
- Türkmen dilindäki "Demiri gyzgynynda ur" diýen pähimli atalar sözi rus diline "Куй железо, пока горячо" diýlip gönüden-göni terjime edilip bilner, sebäbi olaryň medeni kökleri we manydaşlary meňzeşdir.
- Emma "Iki eýeçiniň arasynda it gurar" diýen ýaly has milli häsiýetli frazeologizmleri rus dilindäki "У семи нянек дитя без глазу" diýen manydaş atalar sözi arkaly terjime etmek has maksadalaýykdyr.
- Milli tagamlar, geýimler we durmuş esbaplary (mysal üçin: dograma, çorek, don, ýaşmak, gutap) terjime edilende köplenç transliterasiýa edilip, tekstin ahyrynda ýa-da aşagynda düşündirişli bellikler goýulmalydyr.
Terjimeçiler Üçin Professional Maslahatlar
Türkmen dilinden rus diline terjime etmegiň hilini hemişe ýokary derejede saklamak üçin aşakdaky professional maslahatlara we usullara eýermek maslahat berilýär:
- Teksti doly seljeriň: Terjime etmäge başlamankaňyz, tutuş teksti ýa-da azyndan abzaslary doly okap, awtoryň esasy pikirini we stilini anyklaň.
- Söz baýlygyny artdyryň: Iki diliň hem professional, ylmy we çeper leksikasyny yzygiderli öwreniň. Rus dilindäki sinonimleri we dürli stilistik öwüşginleri öwrenmek tekstin tebigy bolmagyny üpjün eder.
- Grammatik dolandyryşa üns beriň: Rus dilindäki işlikleriň haýsy predloglar we düşümler bilen ulanylýandygyny (глагольное управление) ýatda saklaň we hemişe sözlükler arkaly anyklaň.
- Häzirki zaman tehnologiýalaryny ulanyň: Terjime taslamalarynda yzygiderliligi we terminologik bitewüligi saklamak üçin CAT (Computer-Assisted Translation) gurallaryndan we ýöriteleşdirilen onlaýn sözlüklerden peýdalanyň.
- Redaktirleme tapgyryny gurnaň: Terjime edilen teksti belli bir wagt geçenden soň, rus diliniň kadalaryna laýyklykda stilistik we grammatik taýdan ýene bir gezek okaň we redaktirläň.
Netijede, türkmen dilinden rus diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl-de, eýsem iki sany uly medeni we grammatik dünýäniň arasynda many taýdan berk köpri gurmakdyr. Terjimeçiden diňe bir dil bilimi däl, eýsem çuňňur medeni we taryhy düşünje hem talap edilýär.