Даяаршил болон олон улсын харилцааны хөгжлийг дагаад урьд өмнө нь ховоривтор тохиолддог байсан хэлний хослолууд, тухайлбал Монгол болон Шона (Бант бүлгийн хэл) хэлнүүдийн хоорондох орчуулгын эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэж байна. Шона хэл нь Зимбабве улсын хүн амын дийлэнх хувь буюу 15 сая орчим хүний ярилцдаг үндсэн хэл юм. Төв Азийн нүүдлийн соёл иргэншилтэй Монголчуудын хэл болон Өмнөд Африкийн газар тариалан, суурин соёлтой Шона ард түмний хэлийг харьцуулан орчуулахад хэл шинжлэлийн болон соёлын маш том ялгаанууд гарч ирдэг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол хэлнээс Шона хэл рүү орчуулга хийхэд анхаарах гол асуудлууд, хэл зүйн бүтцийн ялгаа, соёлын нутагшуулалтыг хэрхэн хийх талаар нарийвчлан авч үзэх болно.
Өгүүлбэрийн бүтцийн эрс ялгаа: SOV-оос SVO системд шилжих нь
Монгол хэл нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын хувьд "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн хатуу бүтэцтэй залгамал хэл юм. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол санааг илэрхийлэгч үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Харин Шона хэл нь "Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун" (Subject-Verb-Object буюу SVO) гэсэн бүтэцтэй бөгөөд энэ нь өгүүлбэрийн логик дарааллыг бүрэн өөрчилдөг.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Баяраа ном уншиж байна" (Баяраа [Эзэн бие] + ном [Тусагдахуун] + уншиж байна [Өгүүлэхүүн]) гэсэн өгүүлбэрийг Шона хэл рүү орчуулахад "Bayara ari kuverenga bhuku" (Bayara [Subject] + ari kuverenga [is reading - Verb] + bhuku [book - Object]) болон хувирна. Орчуулагч хүн эх бичвэрийг уншиж дуусаад санааг нь бүрэн ойлгосны дараа өгүүлбэрийг Шона хэлний логик дараалалд оруулан тархиндаа шинээр найруулах шаардлагатай болдог. Энэ нь зөвхөн үгсийг шууд хөрвүүлэх бус, сэтгэлгээний бүтцийг өөрчлөх үйл явц юм.
Чухал санамж: Шона хэл нь аялгууны маш том ялгаатай. Нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандарт Шона хэл (Standard Shona) нь Каранга (Karanga), Зэзуру (Zezuru) зэрэг орон нутгийн аялгуунд суурилсан байдаг тул орчуулга хийхдээ албан ёсны бичгийн стандартыг баримтлах шаардлагатай.
Шона хэлний нэр үгийн ангилал ба түүнийг Монгол хэлнээс хөрвүүлэх нь
Шона хэлний хамгийн төвөгтэй бөгөөд өвөрмөц онцлог бол "Нэр үгийн ангилал" (Noun Classes) юм. Шона хэлэнд нэр үгийг утгын ангиллаар нь (хүн, амьтан, ургамал, багаж зэвсэг, хийсвэр ойлголт гэх мэт) 20 орчим ангид хуваадаг. Анги тус бүр өөрийн гэсэн өвөрмөц угтвар (prefix)-тай бөгөөд тухайн өгүүлбэрт орж байгаа тэмдэг нэр, тооны нэр, үйл үг зэрэг нь уг нэр үгийн ангилалтай тохирч хувирах ёстой (noun-adjective-verb agreement).
Монгол хэлэнд үгийн хүйсийн болон нэр үгийн ангиллын ийм нарийн тогтолцоо байхгүй бөгөөд олон тоог "-ууд, -нууд, -д" зэрэг дагавараар илэрхийлдэг. Харин Шона хэлэнд ганц ба олон тоог илэрхийлэхдээ үгийн үндсийг өөрчлөхгүйгээр зөвхөн угтварыг өөрчилдөг. Жишээлбэл, 1-р ангиллын "mu-nhu" (хүн) гэдэг үг олон тоон дээр 2-р ангиллын "va-nhu" (хүмүүс) болж өөрчлөгдөнө. Үүнийг дагаад үйл үгийн өмнөх угтвар ч мөн хувирна. Орчуулагч Монгол хэлнээс Шона хэл рүү хөрвүүлэхдээ сонгосон нэр үг нь аль ангилалд хамаарч байгааг нарийн тодорхойлж, өгүүлбэрийн бусад гишүүдийг түүнтэй зохицуулах шаардлагатай.
Залгах ба угтварлах тогтолцооны зөрчил: Үйл үгийн хувирал
Хоёр хэл хоёулаа залгамал (agglutinative) шинж чанартай боловч үг бүтээх чиглэл нь эсрэг байдаг. Монгол хэл нь үгийн үндсэнд дагавар, нөхцөлийг ар араас нь залгах (suffixing) замаар цаг, байдлыг илэрхийлдэг. Харин Шона хэл нь үйл үгийн үндсэн дээр урд угтвар, дунд нь чигтвар (infix) залгах (prefixing & infixing) замаар цаг, эзэн бие, тусагдахууны хамаарлыг нэг үгэнд багтаадаг.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би чамд хайртай" гэсэн гурван үгтэй өгүүлбэрийг Шона хэлэнд "Ndinokuda" гэж ганц үгээр илэрхийлж болно. Энд "ndi-" (би), "-no-" (одоо цаг), "-ku-" (чамайг), "-da" (хайрлах) гэсэн хэсгүүд нэгдсэн байна. Орчуулагч Монгол хэлний урт өгүүлбэрүүд дэх нөхцөлүүдийг Шона хэлний үйл үгийн бүтцэд оновчтой шингээж, хэт нуршуу бус, хэлний зүй тогтолд нийцсэн байдлаар буулгах ур чадвартай байх ёстой.
Соёлын ялгаа ба хэлц үгсийг нутагшуулах нь (Localization)
Монгол хэл нь мал аж ахуй, цаг агаар, нүүдэлчин ахуйн соёлтой гүнзгий холбоотой байдаг бол Шона хэл нь газар тариалан, ой мод, байгаль дэлхий болон овгийн тогтолцоотой нягт холбоотой байдаг. Иймээс соёлын өвөрмөц хэлцүүдийг шууд утгаар нь орчуулах нь ямар ч утгагүй өгүүлбэрүүдийг үүсгэх аюултай.
- Мал аж ахуйн сэдэвтэй хэлцүүд: Монгол хэлний "морин дэл дээр хатирах", "хонь шиг номхон" гэх мэт хэлцийг Шона хэл рүү орчуулахдаа тэдний соёлд ойр орон нутгийн амьтад эсвэл ижил утгатай хэлцээр солих хэрэгтэй. Шона соёлд үхэр нь баялаг, гэрлэлтийн бэлэг тэмдэг (roora) болдог тул үүнтэй холбоотой зүйр үгс элбэг байдаг.
- Цаг агаарын ойлголт: Монгол хэлний "зуд", "хяруу", "цасан шуурга" зэрэг хүйтэн цаг уурын нэр томьёог Шона хэл рүү хөрвүүлэхдээ тайлбар орчуулга хэрэглэхээс өөр аргагүй болдог. Зимбабве улс нь халуун, дулаан уур амьсгалтай тул ийм үзэгдлүүдийг илэрхийлэх шууд үг байдаггүй.
- Хүндэтгэлийн хэлбэр: Шона соёлд ахмад настныг болон гэр бүлийн гишүүдийг хүндэтгэхдээ олон тооны төлөөний үг ("imi", "vamwe") ашигладаг. Монгол хэлний хүндэтгэлийн үгсийг орчуулахдаа энэхүү соёлын хүндэтгэлийн угтваруудыг зөв ашиглах нь чухал юм.
Монгол хэлнээс Шона хэл рүү амжилттай орчуулах практик зөвлөмжүүд
Эдгээр хоёр хэлний орчуулгыг өндөр түвшинд гүйцэтгэхийн тулд дараах практик алхмуудыг баримтлахыг зөвлөж байна:
- Утга санааны цогцыг барьж авах: Өгүүлбэрийг үг үгээр нь хөөж орчуулахаас татгалзаарай. Эхлээд Монгол хэл дээрх өгүүлбэрийн логик холбоосыг олж, түүнийг Шона хэлний SVO бүтцэд оруулан шинээр найруулан бичих хэрэгтэй.
- Нэр үгийн ангиллын тохироог хянах: Орчуулга хийх явцдаа нэр үг ба үйл үгийн угтварын зохицол зөв байгаа эсэхийг дахин хянаж шалгах нь хэл зүйн алдаанаас сэргийлнэ.
- Гуравдагч хэлийг гүүр болгон ашиглахдаа анхаарах: Монгол-Шона чиглэлийн шууд толь бичиг ховор тул Англи хэлийг гүүр болгон ашиглах нь элбэг байдаг. Энэ тохиолдолд Англи хэлний орчуулгын алдаа Шона хэл рүү дамжин орохоос сэргийлж, эх сурвалж Монгол эх бичвэртэй утга санааг байнга тулгаж байх шаардлагатай.
- Соёлын зөвлөхтэй ажиллах: Ялангуяа уран зохиол, маркетинг, олон нийтэд зориулсан мэдээллийг орчуулж байгаа тохиолдолд Шона хэлээр төрөлх хэлний түвшинд ярьдаг хүнээр хянуулах (proofreading) нь агуулгыг соёлын хувьд зөв нутагшуулахад тусална.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Шона хэл рүү хийх орчуулга нь зөвхөн хэл зүйн дүрмийг хөрвүүлэх ажил биш, харин Төв Азийн тал нутгийн сэтгэлгээг Африкийн Саваннагийн соёлд нийцүүлэн буулгах гүүр юм. Орчуулагч хүн хэл шинжлэлийн гүн мэдлэгээс гадна хоёр орны соёлын онцлогийг мэдэрч чаддаг байх нь чанартай орчуулгын үндэс болно.