Олон улсын харилцаа, худалдаа, соёлын солилцоо өргөжихын хэрээр өөр хоорондоо ямар ч холбоогүй, өөр өөр хэлний язгуурт хамаарах хэлнүүдийн хооронд орчуулга хийх хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг тод жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэл болон Афро-Ази язгуурын Чад бүлэгт багтах Хауса хэл хоорондын орчуулга юм. Баруун Африкийн хамгийн том хэлнүүдийн нэг болох Хауса хэл рүү монгол хэлнээс хөрвүүлэхэд зөвхөн үгсийн сан төдийгүй хэлний гүнзгий бүтэц, дүрмийн онцлог, соёлын сэтгэлгээний асар том зөрүүг даван туулах шаардлага тулгардаг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол-Хауса орчуулгын явцад анхаарах гол асуудлууд, дүрмийн нарийн шилжилтүүд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Өгүүлбэрийн бүтцийн эрс ялгаа: SOV-оос SVO загвар руу шилжих нь
Монгол хэлнээс Хауса хэл рүү орчуулах явцад тулгардаг хамгийн эхний бөгөөд хамгийн чухал хэл шинжлэлийн бэрхшээл бол өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал юм. Монгол хэл нь өгүүлбэрийн төгсгөлд үйл үг нь ордог SOV буюу "Өгүүлэгдэхүүн + Тусагдахуун + Өгүүлэхүүн" гэсэн бүтэцтэй. Харин Хауса хэл нь англи хэлтэй төстэй SVO буюу "Өгүүлэгдэхүүн + Өгүүлэхүүн + Тусагдахуун" гэсэн бүтцийг баримталдаг. Энэхүү бүтцийн зөрүүг механикаар орчуулбал утгагүй өгүүлбэр үүсэх эрсдэлтэй тул орчуулагчаас сэтгэхүйн болон бүтцийн том шилжилт хийхийг шаарддаг.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрт үйлийг заасан үйл үг хамгийн ард орж байгаа бол Хауса хэлэнд үүнийг "Би уншиж байна ном" (Ina karanta littafi) гэсэн дарааллаар илэрхийлнэ. Урт бөгөөд нийлмэл өгүүлбэрийн хувьд энэхүү бүтцийн өөрчлөлт нь улам бүр ээдрээтэй болдог. Монгол хэлний олон хамаарал бүхий туслах өгүүлбэрүүдийг Хауса хэлний бие даасан эсвэл зэрэгцсэн богино өгүүлбэрүүд болгон хуваах, эсвэл өгүүлбэрийн логик дарааллыг бүхэлд нь өөрчлөн найруулах шаардлагатай. Түүнчлэн Хауса хэлний тусагдахууны байрлал, үйл үгийн араас шууд орох зарчим зэргийг анхаарч, өгүүлбэрийн гол санааг алдагдуулахгүйгээр хөрвүүлэх нь хамгийн чухал байдаг.
Хауса хэлний дүрмийн нарийн тогтолцоо: Хүйсийн ангилал ба хувирал
Монгол хэлэнд дүрмийн хүйс гэж байдаггүй бөгөөд нэр үгс нь эрэгтэй, эмэгтэй гэж хуваагддаггүй. Төлөөний үгэнд ч "тэр" хэмээх ганцхан үг хэрэглэгддэг. Харин Хауса хэл нь дүрмийн маш нарийн хүйсний тогтолцоотой. Бүх нэр үгс нь эр (namiji) эсвэл эм (mace) хүйст хуваагдах бөгөөд үүнээс хамаарч түүнийг тодотгож буй тэмдэг нэр, биеийн төлөөний үг, үйл үгийн хувирал хүртэл өөрчлөгддөг. Тухайлбал, Хауса хэлэнд "тэр эрэгтэй" (ya) ба "тэр эмэгтэй" (ta) гэсэн өөр өөр төлөөний үгсийг хэрэглэхээс гадна тухайн нэр үг нь ямар хүйснийх болохоос шалтгаалж хамаатуулах дагавар, тэмдэг нэрүүд хувирна.
Энэхүү онцлог нь Монгол хэлнээс орчуулах явцад орчуулагчийг маш сонор соргог байхыг шаарддаг. Жишээ нь, "Миний гэр" гэхийг Хауса хэл рүү хөрвүүлэхэд "гэр" (gida) гэдэг үг нь эр хүйсийн нэр үг тул "gidana" гэх бөгөөд хэрэв эм хүйсийн нэр үг байсан бол өөр хэлбэрээр илэрхийлэгдэх жишээтэй. Мөн Хауса хэлний үйл үг нь дангаараа бус, өмнөх биеийн төлөөний үгтэйгээ хамт цаг, байдлыг илэрхийлдэг цогц системтэй байдаг тул эдгээр хүйсийн болон цагийн хувирлуудыг зөв хослуулан орчуулах нь хэлний найруулгын хувьд маш чухал алхам болно.
Цаг болон байцыг илэрхийлэх онцлог ялгаа
Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл тул цаг, байцын утгыг үйл үгийн үндсэнд төрөл бүрийн дагавар залгаж илэрхийлдэг. Харин Хауса хэлэнд үйл үгийн үндэс нь өөрөө хувирдаггүй. Үүний оронд үйл үгийн өмнө орох биеийн төлөөний үгийн цогцолбор (Tense-Aspect-Mood буюу TAM маркер) өөрчлөгдөх замаар цаг хугацаа, байцыг илэрхийлдэг. Энэ нь орчуулагчоас Монгол хэлний үйл үгийн олон талт дагавруудын утга санааг Хауса хэлний TAM маркерууд руу зөв дүйцүүлэн шилжүүлэхийг шаарддаг бөгөөд хамгийн бага алдаа нь өгүүлбэрийн цаг хугацааны утгыг бүрэн гуйвуулах аюултай.
Тухайлбал, Монгол хэлний үйлийн одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цаг болон үргэлжлэх, давтагдах байдлуудыг Хауса хэлний одоо үргэлжилж буй цаг (Continuous), төгссөн цаг (Perfect), ирээдүй цаг (Future) болон зуршил болсон байдал (Habitual)-тай уялдуулан сонгох хэрэгтэй. Монгол хэлний "би явсан", "би явчихлаа", "би явдаг байсан" гэх мэт нарийн ялгаануудыг Хауса хэлний тохирох төлөөний үг болон туслах үгийн хувилбараар нарийн гаргах шаардлагатай байдаг нь орчуулгын ажлын чанарт шууд нөлөөлдөг хүчин зүйл юм.
Соёл сэтгэлгээний болон шашны контекстийг нутагшуулах нь
Аливаа орчуулга нь зөвхөн үг шилжүүлэх үйл явц биш, соёл хоорондын гүүр болдог. Монголчууд нүүдлийн соёл иргэншилтэй, буддын болон бөөгийн шашны гүнзгий ул мөр бүхий уламжлалтай бол Хауса ард түмэн нь Сахелийн бүсэд оршдог, исламын шашин болон Баруун Африкийн уламжлалт зан заншилд тулгуурласан соёлтой. Энэхүү түүх, газар зүй, шашны асар их зөрүү нь орчуулгад томоохон саад тотгор учруулдаг.
Жишээ нь, Монгол хэлний нүүдлийн ахуйтай холбоотой өвөрмөц хэллэгүүд, тухайлбал "мал ахуй", "гэр бүрээс", "уяа сойлго" зэрэг ойлголтуудыг Хауса хэл рүү шууд үгчлэн орчуулах боломжгүй юм. Түүнчлэн Хауса хэлэнд исламын шашны нөлөөгөөр өдөр тутмын хэллэгт Араб гаралтай үг хэллэгүүд маш гүн шингэсэн байдаг (жишээ нь, "In sha Allah" буюу бурхан таалбал, "Alhamdulillah" буюу бурханд талархъя гэх мэт). Монгол хэлний ерөөл, билэг дэвшлийн үгсийг Хауса хэл рүү буулгахдаа тухайн ард түмний сэтгэлгээнд нийцсэн, шашны болон соёлын хувьд хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц функциональ дүйцлийг сонгох нь зүйтэй. Үгүй бол текст нь хүйтэн, хиймэл бөгөөд уншигчдад ойлгомжгүй болж хувирна.
Орчуулгын практикт хэрэглэх үр дүнтэй зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Хауса хэл рүү чанартай орчуулга хийхэд дараах практик зөвлөмжүүдийг дагаж мөрдөх нь чухал юм. Нэгдүгээрт, шууд үгчлэн орчуулахаас бүрэн татгалзаж, өгүүлбэрийн утга санаа, контекстийг нэгдүгээрт тавих хэрэгтэй. Монгол хэлний өгүүлбэрийг уншаад түүний логик бүтцийг толгойдоо задлан, Хауса хэлний SVO дараалалд нийцүүлэн шинээр зохиомжлон найруулах нь зүйтэй. Хоёрдугаарт, Хауса хэлний дүрмийн хүйсний хувирлуудыг сайтар нягталж, ялангуяа эм, эр хүйсийн нэр үгстэй тохирох тэмдэг нэр, үйл үгийн залгаасуудыг алдаагүй хэрэглэх хэрэгтэй. Гуравдугаарт, хоёр хэлний хөг аялгуу болон авиа зүйн ялгаанаас үүдэлтэй бичгийн хэлний өвөрмөц байдлыг анхаарах нь чухал.
Дөрөвдүгээрт, хэрэв шаардлагатай бол Хауса хэлээр ярилцагч уугуул иргэдээс найруулгын болон хэрэглээний зөвлөгөө авах, текстээ хянуулах (proofreading) нь соёлын алдаанаас сэргийлэх хамгийн найдвартай арга юм. Мөн орчуулгын явцад толь бичгээс гадна тухайн бүс нутгийн соёл, уран зохиол, өдөр тутмын амьдралын талаарх мэдлэгээ тэлэх нь орчуулгыг илүү амьд, байгалийн мэт болгоход тусална. Эдгээр дүрмийг баримталснаар орчуулагч хэл шинжлэлийн бэрхшээлийг амжилттай даван туулж, уншигчдын сэтгэлд хүрсэн, найруулга сайтай текстийг бүтээн чадна.