די קונסט פֿון איבערזעצן צווישן צוויי שפּראַכן וואָס קומען פֿון אינגאַנצן פֿאַרשיידענע שפּראַך-משפּחות איז איינע פֿון די גרעסטע אַרויספֿאָדערנונגען אין דער וועלט פֿון לינגוויסטיק. איבערזעצן פֿון ייִדיש, אַ דזשערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען, אויף טשיטשעוואַ (אויך באַקאַנט ווי ניאַנדזשאַ), אַ באַנטו-שפּראַך וואָס ווערט ברייט גערעדט אין מזרח-צענטראַלער אַפֿריקע (הויפּטזעכטליך אין מאַלאַווי, זאַמביע און מאָזאַמביק), פֿאָדערט ניט נאָר גראַמאַטישע פּינקטלעכקייט, נאָר אויך אַ טיפֿע קולטורעלע פֿאַרשטענדעניש. דער דאָזיקער אַרטיקל גיט אָפּ אַן אָנפֿירערישן בליק אויף די וויכטיקסטע אַספּעקטן פֿון דער דאָזיקער ייִדיש-טשיטשעוואַ איבערזעצונג-אַרבעט.
די שפּראַכלעכע סטרוקטורן: פֿון מערב-אייראָפּע ביז צענטראַל-אַפֿריקע
כדי הצלחהדיק איבערצוכאַפּן דעם גייסט פֿון אַ ייִדישן טעקסט אויף טשיטשעוואַ, מוז דער איבערזעצער קודם-כל פֿאַרשטיין די יסודותדיקע סטרוקטורעלע פֿאַרשיידנשאַפֿטן צווישן די צוויי סיסטעמען. ייִדיש איז אַן אַנאַליטישע שפּראַך וואָס ניצט אַ סך פּרעפּאָזיציעס, הילף-ווערבן און באַזונדערע ווערטער צו באַשרייבן צייטן, קאַסוסן (קאַלאָניעס פֿון פֿאַל) און באַציִונגען צווישן זאַצטיילן. פֿון דער אַנדערער זייט, איז טשיטשעוואַ אַן אַגלוטינאַטיווע שפּראַך. דאָס מיינט אַז מען בויט ווערטער דורך צוקלעפּן פֿאַרשיידענע פּרעפֿיקסן (אָנהייב-סילאַבס) און סופֿיקסן (סוף-סילאַבס) צו אַ צענטראַלן וואָרצל. אַן איינציקער וואָרט אין טשיטשעוואַ קען אָפֿט מאָל אויסדריקן אַ גאַנצן ייִדישן זאַץ וואָס באַשטייט פֿון פֿיר אָדער פֿינף ווערטער.
למשל, דער ייִדישער זאַץ "איך וועל זיי געבן" ווערט אין טשיטשעוואַ אויסגעדריקט ווי איין קאָמפּלעקס וואָרט: ndizawapatsa. לאָמיר דאָס צעלייגן:
- ndi-: דער סוביעקט-פּרעפֿיקס פֿאַר "איך"
- -za-: דער צוקונפֿט-צייכן (וועל)
- -wa-: דער אָביעקט-פּרעפֿיקס פֿאַר "זיי" (קלאַס 2 סובסטאַנטיוון)
- -patsa: דער וואָרצל פֿון דעם ווערב "געבן"
פֿאַר אַ ייִדישן איבערזעצער פֿאָדערט דאָס אַ גאָר נײַעם צוגאַנג צו דער זאַץ-בילודינג, וווּ די גאַנצע אינפֿאָרמאַציע מוז קאָנסענטרירט ווערן אינעם ווערב-סטרוקטור אַליין.
די אַרויספֿאָדערנונג פֿון דעם באַנטו קלאַסן-סיסטעם
אין ייִדיש זענען מיר צוגעוווינט צו דרײַ גראַמאַטישע זשאַנערס: זכר (זקן), נקבה (צדקת), און נייטראַל. יעדער סובסטאַנטיוו געהערט צו איינעם פֿון די דרײַ קלאַסן, וואָס באַשטימט דעם אַרטיקל (דער, די, דאָס) און די ענדונגען פֿון אַדיעקטיוון. אין טשיטשעוואַ, אָבער, עקזיסטירט נישט קיין זכר אָדער נקבה אין דעם מערב-אייראָפּעאישן זינען. אַנשטאָט דעם, באַנוצט זיך די שפּראַך מיט אַ סיסטעם פֿון 18 נאָמינאַטיווע קלאַסן (noun classes).
די דאָזיקע קלאַסן זענען קאַטעגאָריזירט לויט די אייגנשאַפֿטן פֿון די אָביעקטן: מענטשן געהערן געוויינטלעך צו קלאַסן 1 און 2, חיות צו קלאַסן 9 און 10, און פֿליסיקייטן אָדער אַבסטראַקטע באַגריפֿן צו אַנדערע קלאַסן. יעדער קלאַס פֿאָדערט אַן אייגענעם פּרעפֿיקס פֿאַר אַדיעקטיוון, פּראָנאָמינען און ווערבן וואָס זענען פֿאַרבונדן מיט דעם סובסטאַנטיוו. דאָס הייסט, אַז אַ ייִדישער אַדיעקטיוו ווי "גרויס" וועט טוישן זיין פֿאָרעם אין טשיטשעוואַ לויט דעם קלאַס פֿונעם שם-דבר:
- מאַן (קלאַס 1): munthu wamkulu (אַ גרויסער מענטש)
- בוים (קלאַס 3): mtengo waukulu (אַ גרויסער בוים)
- הויז (קלאַס 5): nyumba yayikulu (אַ גרויס הויז)
דער איבערזעצער מוז זיין אויסערגעוויינטלעך פֿאָרזיכטיק מיט די קאָנקאָרד-פּרעפֿיקסן (concordial prefixes), ווייַל אַ קליינע טעות אין דעם קלאַס-צוזאַמענשטעל קען מאַכן דעם גאַנצן זאַץ אומפֿאַרשטענדלעך אָדער אומנאַטירלעך פֿאַר אַ געבוירענעם טשיטשעוואַ-רעדנער.
ווערב-סינטאַקס און די V2 אָרדענונג קעגן SVO
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר זיין "Verb-Second" (V2) וואָרט-אָרדענונג אין הויפּט-זאַצן. דאָס מיינט אַז דער קאָניוגירטער ווערב מוז שטענדיק שטיין אויפֿן צווייטן אָרט, אַפֿילו אויב דער זאַץ הויבט זיך אָנ מיט אַן אַדווערב אָדער אַן אָביעקט (למשל: "נעכטן האָב איך געזען דעם פֿרייַנד"). אין אַזעלכע פֿאַלן קומט פֿאָר אַן אינוווערסיע פֿונעם סוביעקט און ווערב.
טשיטשעוואַ, פֿון דער אַנדערער זייט, פֿאָלגט אַ מער קאָנסיסטענטע SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) סטרוקטור. אינוווערסיעס זענען זעלטן און ווערן גענוצט נאָר פֿאַר ספּעציפֿישע סטיליסטישע עפֿעקטן אָדער פּאַסיווע קאָנסטרוקציעס. ווען מען איבערזעצט פֿון ייִדיש, מוז מען דעריבער פֿאַרשטיין די לאָגישע באַציִונגען פֿונעם ייִדישן זאַץ און זיי איבערפֿאָרמירן אין אַ גלייַכער, לאַקאָנישער SVO-אָרדענונג אויף טשיטשעוואַ, אָן די קאָמפּליצירטע וואָרט-טוישונגען וואָס קענען פֿאַרווילדערן דעם אַפֿריקאַנער לייענער.
קולטורעלער איבערטראָג און אידיאָמאַטישע מניעות
די גרעסטע מניעה אין יעדער איבערזעצונג-אַרבעט איז נישט די גראַמאַטיק, נאָר די קולטור. ייִדיש איז ספּעציפֿיש פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער וועלט-אַנסקויִונג, רעליגיע, און דער געשיכטע פֿון אייראָפּעאישן ייִדנטום. דאָס רובֿ ייִדישע אידיאָמען, ווערטלעך און קולטור-באַגריפֿן האָבן קיין גלייַכן עקוויוואַלענט אין דער טראַדיציאָנעלער באַנטו-קולטור.
נעמען מיר, למשל, די ייִדישע באַגריפֿן וואָס קומען פֿון לשון-קודש:
- נשמה: די ייִדישע נשמה טראָגט מיט זיך אַ סך מעטאַפֿיזישע און עמאָציאָנעלע שיכטן. אין טשיטשעוואַ קען מען ניצן דאָס וואָרט mzimu (גייסט אָדער שר) אָדער moyo (לעבן), אָבער קיין איינס פֿון זיי גיט נישט אָפּ די פֿולע באַדייטונג פֿון אַ ריין-ייִדישער נשמה.
- כשר: דאָס רעליגיעזע גאָר-קייט פֿון עסן. אויף טשיטשעוואַ קען מען דאָס פֿאַרטייטשן ווי chakudya chololezeka (עסן וואָס איז ערלויבט) אָדער זיך באַנוצן מיט דער לאָקאַליזירטער פֿאָרעם kosheri וואָס ווערט היינט צו טאָג דערקענט אין אינטערנאַציאָנאַלע קאָנטעקסטן.
- חוצפּה: אַזאַ קולטורעלער באַגריף וואָס איז שווער איבערצוגעבן אין איין וואָרט. מען קען נוצן chipongwe (קעגנשטעל אָדער נישט-רעספּעקט) אָדער kulimba mtima (מוטיקייט פֿון האַרץ), אָבער דער איבערזעצער מוז אָפֿט מאָל צוגעבן אַ קליינע דערקלערונג אינעם טעקסט כדי דער לייענער זאָל נישט פֿאַרשטיין די כוונה פֿאַלש.
פֿון דער אַנדערער זייט, האָט טשיטשעוואַ אייגענע פֿילאָסאָפֿישע און סאָציאַלע באַגריפֿן ווי Uchembere אָדער Umoyo וואָס באַשרייבן די קהילה-לעבן און משפּחה-פֿאַרבונדנקייט אויף אַן אופֿן וואָס ייִדיש מוז איבערזעצן מיט לאַנגע פּאַראַפֿראַזעס.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער אויף טשיטשעוואַ
פֿאַר די וואָס נעמען זיך אונטער דעם שווערן וועג פֿון איבערזעצונג צווישן ייִדיש און טשיטשעוואַ, זענען דאָ עטלעכע גאָלדענע עצות וואָס קענען העלפֿן פֿאַרבעסערן די קוואַליטעט פֿון דעם טעקסט:
- זוכט דעם דינאַמישן עקוויוואַלענט: אַנשטאָט צו פּרוּוון איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט, קאָנצענטרירט זיך אויפֿן דינאַמישן עקוויוואַלענט (dynamic equivalence). פֿרעגט זיך: ווי וואָלט אַ געבוירענער טשיטשעוואַ-רעדנער אויסגעדריקט דעם זעלבן געדאַנק אין זיין אייגענער סבֿיבֿה?
- ניצט קאָנטעקסטועלע באַשרייבונגען: אויב אַ קולטור-באַגריף האָט נישט קיין דירעקטן וואָרט, שעמט זיך נישט צו נוצן צוויי אָדער דרײַ ווערטער צו דערקלערן די כוונה. עס איז בעסער צו שרייבן אַ לענגערן זאַץ ווי צו לאָזן דעם לייענער אין דער פֿינצטערניש.
- נאָכפֿאָרשט די באַנטו-פֿילאָסאָפֿיע: די פֿילאָסאָפֿיע פֿון "אובונטו" (Ubuntu), וואָס ווערט אויסגעדריקט אין טשיטשעוואַ ווי ufulu אָדער umunthu (מענטשלעכקייט דורך אַנדערע מענטשן), האָט ענלעכע שיכטן צו דעם ייִדישן באַגריף פֿון "מענטשלעכקייט" אָדער "זיין א מענטש". די צוויי באַגריפֿן קענען דינען ווי אַ גשר צווישן די צוויי וועלטן.
- זייט פֿאָרזיכטיק מיט טאָנען: טשיטשעוואַ איז אַ טאָנאַלע שפּראַך, כאָטש מען שרייבט נישט די טאָנען אין די טעקסטן. ווען מען איבערזעצט פֿאַר לעקציעס אָדער ווידעאָ-סקריפּטן, מוז דער איבערזעצער נעמען אין באַטראַכט דעם ריטם און די טאָנען פֿון דער גערעדטער שפּראַך.
צום סוף, די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף טשיטשעוואַ איז נישט בלויז אַ טעכנישע אַרבעט פֿון טראַנספֿאָרמירן ווערטער; עס איז אַן עכטער קולטורעלער דיאַלאָג וואָס בויט בריקן צווישן היסטאָרישע און געאָגראַפֿישע וועלטן וואָס זענען ווייט איינע פֿון די אַנדערע, אָבער נאָענט אין זייער מענטשלעכן גייסט.