ייִדיש און סעבואַנאָ זענען צוויי שפּראַכן וואָס קומען פֿון אינגאַנצן פֿאַרשיידענע שפּראַך-משפּחות און קולטור-וועלטן. ייִדיש, אַ דײַטשמערישע שפּראַך מיט שטאַרקע העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע יסודות, איז טיף איינגעוואָרצלט אין דער ייִדישער געשיכטע און קולטור פֿון מיזרח-אייראָפּע. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז סעבואַנאָ אַן אויסטראָנעזישע שפּראַך וואָס ווערט ברייט גערעדט אין די פֿיליפּינען, ספּעציעל אין דעם וויסייאַס און מינדאַנאַאָ ראַיאָנען. די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף סעבואַנאָ פֿאָדערט ניט נאָר אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון די ווערטער, נאָר אויך אַן איבערבוי פֿון די גראַמאַטישע סטרוקטורן און אַן אַדאַפּטאַציע צו די קולטורעלע רעאַליטעטן פֿון ביידע גרופּעס רעדנער. אָן אַ גרונטיקער וויסנשאַפֿט פֿון ביידע לינגוויסטישע סיסטעמען קען די איבערזעצונג פֿאַרלירן איר אָריגינעלן טעם און באַדײַט.
די סטרוקטורעלע אונטערשיידן צווישן ייִדיש און סעבואַנאָ
דער ערשטער און הויפּט-גראַמאַטישער אונטערשייד צווישן די צוויי שפּראַכן ליגט אין דעם וואָרט-סדר. ייִדיש ניצט אַן ענלעכן סדר ווי אַנדערע מערב-גערמאַנישע שפּראַכן, ספּעציעל די V2-רעגל (Verb-Second), וווּ דער פֿרעדיקאַט מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין אַ הויפּט-זאַץ. סעבואַנאָ, ווי פֿיל אַנדערע פֿיליפּינישע שפּראַכן, איז אַ ווערב-אָנפֿאַנג שפּראַך, וווּ דער זאַץ אָפֿט אָנהייבט מיט דעם ווערב (VSO אָדער VOS סדר). דאָס מיינט אַז בײַם איבערזעצן אַ זאַץ פֿון ייִדיש אויף סעבואַנאָ, מוז דער איבערזעצער קאָנסעפּטועל איבערבויען די גאַנצע סטרוקטור. אַ פֿראַזע ווי "דער מענטש לייענט דאָס בוך" וועט אין סעבואַנאָ פֿאָרמולירט ווערן מיט דעם ווערב אין אָנהייב, וואָס פֿאָדערט אַ גיקייט און אַ פֿלעקסיביליטעט מצד דעם איבערזעצער צו פֿאַרמײַדן שטײַפֿע און אומנאַטירלעכע איבערזעצונגען פֿאַר די לאָקאַלע רעדנער.
דער פֿאָקוס-סיסטעם אין סעבואַנאָ
איינע פֿון די גרעסטע אַרויספֿאָדערונגען אין סעבואַנאָ גראַמאַטיק פֿאַר ייִדיש-איבערזעצער איז דער מיוחדדיקער פֿאָקוס-סיסטעם, אויך באַקאַנט ווי די אויסטראָנעזישע אַלײַנמענט. אין סעבואַנאָ ווערט דער הויפּט-פֿאָקוס פֿונעם זאַץ (צי דאָס איז דער טוער, דער אָביעקט, דער אָרט אָדער דער אינסטרומענט) באַשטימט דורך ספּעציפֿישע פּרעפֿיקסן און סופֿיקסן אויפֿן ווערב, ווי אויך דורך די פּאַרטיקלען "ang", "sa", און "ug". אין ייִדיש ווערט די באַציִונג צווישן טוער און אָביעקט אויסגעדריקט דורך פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו) און פּרעפּאָזיציעס. בײַם איבערזעצן מוז מען באַשטימען וועלכער עלעמענט דאַרף באַקומען דעם הויפּט-פֿאָקוס אין דעם סעבואַנאָ זאַץ. אויב מען וויל אונטערשטרײַכן דעם אָביעקט (דאָס בוך) אַנשטאָט דעם טוער (דעם מענטש), מוז דאָס ווערב געביטן ווערן קיין אָביעקט-פֿאָקוס פֿאָרם. דאָס קען גורם זײַן טעותים אויב דער איבערזעצער פּרוּווט איבערצוזעצן וואָרט-בײַ-וואָרט אָן צו נעמען אין באַטראַכט די גראַמאַטישע סיסטעם פֿון דער ציל-שפּראַך.
קולטורעלע קאָנטעקסטואַליזאַציע און לאָקאַליזאַציע
לאָקאַליזאַציע איז פֿיל מער ווי בלויז לינגוויסטישע גלײַכקייט. ייִדיש קולטור איז טיף פֿאַרבונדן מיט ייִדישקייט, תּורה-לימוד, מיזרח-אייראָפּעיִשע טראַדיציעס און דעם ייִדישן לעבנס-שטייגער. פֿיל באַגריפֿן און אויסדרוקן האָבן ניט קיין דירעקטן עקוויוואַלענט אין סעבואַנאָ, וואָס אירע רעדנער זענען מערסטנס קריסטלעך-קאַטויליש אָדער מאָסלעמיש מיט שטאַרקע השפּעות פֿון שפּאַניש און אַמעריקאַנער קולטור. פֿאַר אַ באַגריף ווי "חוצפּה", "נחת", אָדער "געשעפֿט" מוז דער איבערזעצער זוכן קאָנטעקסטואַלע עקוויוואַלענטן אָדער שאַפֿן אַ באַשרײַבונג וואָס דער סעבואַנאָ לייענער וועט קענען פֿאַרשטיין. צום בײַשפּיל, דאָס וואָרט "נחת" (די ספּעציעלע פֿרייד פֿון קינדער אָדער דערגרייכונגען) קען מען איבערזעצן ווי "garbo" (שטאָלץ) אָדער "kalipay" (פֿרייד), אָבער דאָס פֿאַרלירט דעם טיפֿן משפּחה-קאָנטעקסט פֿון ייִדיש. דער איבערזעצער מוז זײַן קינסטלעריש און קלוג בײַם אויסקלײַבן די בעסטע ווערטער פֿאַר יעדן קאָנטעקסט.
טערמינאָלאָגיע און ייִדישע אויסדרוקן
אַן אַנדער אינטערעסאַנטער אַספּעקט איז די השפּעה פֿון פֿרעמדע שפּראַכן אויף ביידע זײַטן. ייִדיש פֿאַרמאָגט אַ גרויסן העברעיִש-אַרמישן קאָמפּאָנענט (לשון-קודש ווערטער) וואָס טראָגן טיפֿע רעליגיעזע און פֿילאָסאָפֿישע באַדײַטן. סעבואַנאָ, פֿון איר זײַט, איז שטאַרק באַאײַנפֿלוסט געוואָרן פֿון שפּאַניש דורך הונדערטער יאָרן פֿון קאָלאָניאַלער הערשאַפֿט, און שפּעטער פֿון ענגליש. פֿיל מאָדערנע באַגריפֿן אין סעבואַנאָ ווערן אויסגעדריקט דורך שפּאַנישע לײַהווערטער אָדער ענגלישע ווערטער (ווי "trabaho" פֿאַר אַרבעט אָדער "eskwelahan" פֿאַר שולע). בײַם איבערזעצן לשון-קודשדיקע אויסדרוקן פֿון ייִדיש אויף סעבואַנאָ, קען מען ניצן ענגלישע אָדער שפּאַנישע טערמינען ווי אַ בריק, ווײַל סעבואַנאָ-רעדנער זענען געוויינטלעך באַקאַנט מיט זיי. צום בײַשפּיל, "שבת" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "Sabadong Adlaw" אָדער "Sabbath", און "יום-טובֿ" ווי "pista" אָדער "selebrasyon".
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן עפֿעקטיווע איבערזעצונג
פֿאַר די וואָס ווילן דערגרייכן אַ הויכן קוואַליטעט פֿון איבערזעצונג צווישן די צוויי שפּראַכן, זענען פֿאַראַן עטלעכע וויכטיקע עצות:
- פֿאַרשטייט דעם קאָנטעקסט: פּרוּווט קיינמאָל ניט איבערצוזעצן פֿראַזעס וואָרט-בײַ-וואָרט. פֿאָקוסירט זיך אויפֿן געדאַנק און בויט אים איבער לויט די גראַמאַטישע כּללים פֿון סעבואַנאָ.
- ניצט קולטורעלע אַנאַלאָגיעס: ווען איר באַגעגנט אַן אויסדרוק אָדער אַ שפּריכוואָרט אין ייִדיש, זוכט אַן ענלעכן סעבואַנאָ שפּריכוואָרט וואָס טראָגט דעם זעלבן מוסר-השכל אָדער קולטורעלע פֿונקציע.
- באַנוץ זיך מיט קאָנסולטאַנטן: וויבאַלד ייִדיש און סעבואַנאָ זענען ווייניק פֿאַרבונדן היסטאָריש, איז שטענדיק כּדאַי צו לאָזן אַ געבוירענעם סעבואַנאָ-רעדנער איבערקוקן די לעצטע ווערסיע פֿון דעם טעקסט צו פֿאַרזיכערן אַז ער קלינגט נאַטירלעך און פליסיק.
- באַהערשונג פֿון די פֿאָקוס-פּאַרטיקלען: אָן אַ גוטן פֿאַרשטאַנד פֿון די פּאַרטיקלען "ang", "sa", און "ug" וועט די איבערזעצונג קלינגען צובראָכן און אומפֿאַרשטענדלעך פֿאַר די לאָקאַלע רעדנער אין די פֿיליפּינען.
די וויכטיקייט פֿון שפּראַכקענטענישן און פֿאָרשונג
קיין קאָמפּיוטער אָדער אָטאָמאַטישער איבערזעצונג-געצייג קען ניט פֿאַרשטיין די גײַסטיקע און היסטאָרישע יסודות פֿון די דאָזיקע שפּראַכן. ייִדיש פֿאַרמאָגט אַן אייגענעם אינערלעכן ריטם וואָס קומט פֿון די יאָרהונדערטער פֿון דיסקוסיעס, דורות פֿון ליטעראַטור, און אינטעליגענטן הומאָר. סעבואַנאָ פֿאַרמאָגט איר אייגענעם קאָלאָריט, וואָס איז שטאַרק געבונדן צו דער פֿיליפּינישער נאַטור, דעם ים, דעם טראָפּישן קלימאַט און דער געשיכטע פֿון דער געגנט. דער איבערזעצער מוז דעריבער פֿאָרשן ניט נאָר ווערטערביכער, נאָר אויך די אָרטיקע ליטעראַטור, מוזיק, און מינהגים פֿון ביידע צדדים. דאָס וועט העלפֿן צו דערגרייכן אַן איבערזעצונג וואָס רעדט גלײַך צום האַרצן פֿונעם לייענער.
סינטעז און אויספֿיר פֿאַרן פּראָפֿעסיאָנעלן איבערזעצער
די קונסט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף סעבואַנאָ פֿאָדערט ניט נאָר צוויישפּראַכיקייט, נאָר אויך אַ קולטורעלע אינטעליגענץ. דורך פֿאַרשטיין די טיפֿע לינגוויסטישע כאַראַקטעריסטיקן פֿון סעבואַנאָ און די היסטאָרישע און סעמאַנטישע שיכטן פֿון ייִדיש, קענען איבערזעצער שאַפֿן בריקן צווישן צוויי אינגאַנצן פֿאַרשיידענע וועלטן. דאָס ברענגט די רײַכקייט פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור און געדאַנק צו די רעדנער פֿון דער וויסייאַן-געגנט אין די פֿיליפּינען און עפֿנט נײַע מעגלעכקייטן פֿאַר קולטורעלע אויסבײַט און פֿאַרשטענדיקונג צווישן ביידע פֿעלקער.