Жаһандану дәуірінде әртүрлі тіл топтары мен отбасыларына жататын тілдер арасындағы аударма жұмысы халықаралық қатынастарды дамытудың басты тетігіне айналды. Осындай күрделі әрі қызықты бағыттардың бірі – қазақ тілінен итальян тіліне аудару процесі. Қазақ тілі – түркі тілдері отбасына жататын, құрылымы жағынан айқын агглютинативті тіл болса, итальян тілі – үндіеуропалық тілдер отбасының роман тобына кіретін, негізінен флективті-аналитикалық тіл болып табылады. Осы екі мүлдем бөлек тілдік жүйе арасындағы көпірді орнату аудармашыдан тек сөздік қорды ғана емес, терең лингвистикалық, құрылымдық және мәдени білімді талап етеді. Бұл мақалада біз қазақшадан итальяншаға аударудың негізгі заңдылықтарын, жиі кездесетін қиындықтарын және сапалы аударма жасаудың кәсіби құпияларын егжей-тегжейлі талдаймыз.
Синтаксистік айырмашылықтар және сөйлем құрылымын қайта құру
Қазақ және итальян тілдерінің синтаксистік құрылымында түбегейлі айырмашылықтар бар. Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі негізінен SOV (Subject-Object-Verb / Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) үлгісіне бағынады. Яғни, етістік (баяндауыш) әдетте сөйлемнің ең соңында орналасады және сөйлемдегі барлық ойдың нүктесін қояды. Ал итальян тілінде стандартты сөйлем құрылымы SVO (Subject-Verb-Object / Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) жүйесі бойынша құрылады. Бұл айырмашылық аудармашыдан сөйлемді сөзбе-сөз аудармай, оның құрылымын толық трансформациялауды потребует етеді.
Мысалы, қазақ тіліндегі «Мен бүгін кітапханадан өте қызықты тарихи кітап сатып алдым» деген сөйлемді алайық. Мұнда баяндауыш («сатып алдым») сөйлем соңында тұр. Итальян тіліне аударғанда бұл құрылым келесідей өзгеруі тиіс: «Oggi ho comprato un libro storico molto interessante in biblioteca» (сөзбе-сөз: «Бүгін сатып алдым тарихи кітап өте қызықты кітапханада»). Көріп отырғанымыздай, етістік сөйлемнің басына қарай жылжып, пысықтауыштар мен толықтауыштар оның айналасына жинақталады. Аудармашы қазақша мәтінді оқығанда, алдымен ойдың соңына жететін етістікті тауып алып, оны итальян сөйлемінің логикасына сәйкес басына орналастыруы керек. Бұл әсіресе күрделі, көп бағыныңқылы және ресми құжаттардағы ұзын сөйлемдерді аударғанда үлкен шеберлікті және зейінділікті қажет етеді.
Агглютинация және флексия: Морфологиялық трансформация ерекшеліктері
Қазақ тілінде жаңа мағыналар мен грамматикалық қатынастар түбір сөзге суффикстер мен жалғаулардың тізбектеле жалғануы (агглютинация) арқылы жасалады. Бір ғана сөздің өзі тұтас бір сөйлемнің немесе күрделі мағыналық құрылымның жүгін арқалай алады. Мысалы, «жаза алмағандықтарыңыздан» деген сөзді алсақ, бұл жерде түбір мен қосымшалар тізбегі (жаз + а + ал + ма + ған + дық + тар + ыңыз + дан) белгілі бір себеп-салдарлық қатынасты білдіріп тұр.
Итальян тілінде бұндай күрделі мағыналық қатынастар негізінен жеке көмекші сөздер, предлогтар (preposizioni) және сөздің соңғы флексиялары (жалғаулары) арқылы жүзеге асады. Жоғарыдағы қазақша бір сөзді итальян тіліне аудару үшін тұтас сөйлемше құру қажет болады: «a causa del fatto che non avete potuto scrivere» (сөзбе-сөз: «жаза алмаған фактіңіздің себебінен»). Аудармашы қазақ тіліндегі әрбір қосымшаның (септік, жіктік, көптік, жақтық, т.б.) итальян тіліндегі баламасын (арнайы предлогтар, жіктеу есімдіктері, етістік шақтары) дұрыс таңдай білуі шарт. Әсіресе қазақ тіліндегі септік жалғауларының итальян тіліндегі предлогтармен (di, a, da, in, con, su, per, tra/fra) сәйкестігін анықтау үлкен аналитикалық дайындықты қажет етеді.
Грамматикалық тек (Genere) және Артикльдер жүйесін меңгеру
Итальян тіліне аудару кезінде қазақ тілді мамандар үшін ең үлкен қиындық тудыратын грамматикалық категориялардың бірі – зат есімдердің текке (genere: maschile - ер және femminile - әйел) бөлінуі және артикльдер жүйесі. Қазақ тілінде грамматикалық тек категориясы мүлдем жоқ. Есімдіктер де («ол»), зат есімдер де, сын есімдер де жыныстық белгісіне қарай грамматикалық тұрғыдан өзгермейді.
Итальян тілінде кез келген зат есім белгілі бір текке жатады және олармен байланысатын сын есімдер, артикльдер, тіпті өткен шақтағы етістіктер (егер олар «essere» көмекші етістігімен қолданылса) осы текке және санға сәйкес өзгеріп, үйлесуі тиіс. Мысалы:
- Қазақ тілінде: «жақсы мұғалім» (жынысы көрсетілмейді).
- Итальян тілінде: «un buon maestro» (ер адам болса) немесе «una buona maestra» (әйел адам болса). Көріп отырғанымыздай, сын есім мен артикль де зат есімнің тегіне қарай өзгереді.
Сонымен қатар, анықталған (determinativo) және анықталмаған (indeterminativo) артикльдерді дұрыс қолдану да ерекше назарды талап етеді. Қазақ тіліндегі белгілілік немесе белгісіздік мағынасы контекст арқылы, табыс септігінің қолданылуымен немесе «бір» сөзінің көмегімен берілсе, итальян тілінде бұл артикльдер арқылы қатаң реттеледі. Аудармашы қазақша мәтіндегі зат есімнің мағыналық жүктемесін дәл анықтап, итальянша нұсқада оған сәйкес артикльді таңдауы тиіс, әйтпесе сөйлемнің мағынасы бұрмалануы мүмкін.
Етістік шақтары мен райларының сәйкессіздігін реттеу
Итальян тілі етістік жүйесінің байлығымен және күрделілігімен ерекшеленеді. Мұнда шақтардың (tempi) және райлардың (modi) көптеген түрлері бар, олар іс-әрекеттің уақытын ғана емес, оның сипатын, субъективтілігін және шындыққа қатысын көрсетеді. Қазақ тіліндеге етістіктің шақ және рай категориялары мүлдем басқа логикаға негізделген.
Итальян тіліндегі ықтималдық/жанама рай (Congiuntivo) – қазақ тіліне аударуда да, керісінше аударғанда да ең қиын элементтердің бірі. Ол негізінен тілек, күдік, болжам, сезім немесе жеке пікірді білдіретін бағыныңқы сөйлемдерде қолданылады. Қазақ тіліндегі «...деп ойлаймын», «...деп үміттенемін», «...мүмкін» сияқты құрылымдар итальян тіліне аударылғанда бас сөйлемнен кейінгі етістіктің міндетті түрде Congiuntivo райында тұруын талап етеді. Мысалы, «Мен оның келетініне сенімді емеспін» дегенді итальянша «Non sono sicuro che lui venga» (мұнда «venga» етістігі Congiuntivo Presente шағында) деп аудару қажет.
Оған қоса, өткен шақтың бірнеше түрінің (Passato Prossimo – жақын арада аяқталған әрекет, Imperfetto – өткен шақтағы созылыңқы немесе қайталанбалы әрекет, Passato Remoto – тарихи, алыс өткен шақ) аражігін ажырату қазақ тіліндегі өткен шақ түрлерімен әрдайым тікелей сәйкес келе бермейді. Аудармашы контекстке сүйене отырып, іс-әрекеттің динамикасын дұрыс таңдауы қажет.
Мәдени локализация және эквивалентсіз лексикамен жұмыс
Аударма процесі – бұл жай ғана сөздерді басқа тілге ауыстыру емес, бұл екі түрлі мәдениет пен дүниетаным арасындағы байланысты орнату. Қазақ халқының бай тарихынан, көшпелі өмір салтынан және ұлттық салт-дәстүрлерінен туындаған сөздерді (реалийлерді) итальян тіліне тікелей сөздік бойынша аудару мүмкін емес. «Шаңырақ», «төр», «сүйінші», «ақсарбас», «жеңге», «тұсаукесер» сияқты сөздер итальян оқырманы үшін мүлдем бейтаныс ұғымдар болып табылады.
Бұндай жағдайда аудармашы келесі әдістерді қолдана алады:
- Сипаттамалық аударма (Traduzione descrittiva): Сөздің мағынасын итальян тілінде қысқаша түсіндіріп өту. Мысалы, «шаңырақ» сөзін «la parte superiore della yurta, simbolo della famiglia» деп сипаттауға болады.
- Транслитерация және сілтемелер: Сөздің дыбысталуын сақтай отырып (мысалы, «shanyrak»), беттің төменгі жағында немесе мәтін соңында түсініктеме беру.
- Мәдени баламаны таңдау: Мәтін сипатына қарай мағынасы жағынан ең жақын келетін итальяндық ұғымды қолдану (бірақ бұл әдіс ұлттық нақышты әлсіретуі мүмкін).
Дәл осы сияқты, итальян мәдениетіне тән «dolce far niente» (ештеңе істемей, рахаттану өнері), «bella figura» (қоғамда жақсы әсер қалдыру, өзін-өзі ұстау мәдениеті) немесе итальяндық асхана терминдерін қазақ тіліне аударғанда да терең мәдени локализация қажет. Тілдік қабаттарды білумен қатар, екі елдің тұрмыс-тіршілігін, мінез-құлқын жақсы түсіну сапалы аударманың кепілі болып табылады.
Қазақшадан итальяншаға аударушыларға арналған практикалық кеңестер
Егер сіз қазақ тілінен итальян тіліне кәсіби деңгейде аударма жасағыңыз келсе немесе осы бағытта жұмыс істеп жүрген маман болсаңыз, келесі кеңестер сіздің жұмысыңыздың сапасын арттыруға көмектеседі:
- Мәтінді тұтас қабылдаңыз: Аударманы бастамас бұрын мәтінді толық оқып шығып, оның жанрын (ресми, көркем, техникалық) және негізгі мақсатын анықтаңыз. Сөйлемдерді жеке-жеке бөліп аудару жалпы мағынаның жоғалуына әкеп соғады.
- Итальян тіліндегі предлогтардың қолданылуын жаттаңыз: Предлогтарды сөздермен бірге тіркес ретінде жаттаған тиімді. Мысалы, қай етістіктен кейін қандай предлог келетінін (мысалы, «pensare a» - бір нәрсе туралы ойлау) жатқа білу қате жібермеудің бірден-бір жолы.
- Сөйлемдерді тым күрделі етпеңіз: Қазақ тіліне тән ұзақ, көп құрамды сөйлемдер итальян тілінде тым ауыр оқылуы мүмкін. Итальян тілінің табиғатына сәйкес, қазақша бір күрделі сөйлемді мағынасын бұзбай, екі немесе үш қысқа сөйлемге бөліп берген дұрыс.
- Тіл табиғилығын сақтаңыз: Итальян тілі өз сипаты бойынша өте әуезді және экспрессивті. Аударма жасағанда тек грамматикалық ережелерді ғана емес, сөйлемнің оқылу жеңілдігі мен әуезділігін (sound) ескеріңіз. Итальяндықтардың күнделікті өмірде қолданатын фразеологизмдерін орынды пайдаланыңыз.
- Сапалы сөздіктерді қолданыңыз: Тек екі тілді тікелей сөздіктермен шектелмей, итальян тілінің түсіндірме сөздіктерін (мысалы, Treccani, Zingarelli) белсенді пайдаланыңыз. Бұл сөздердің нәзік мағыналық реңктерін түсінуге көмектеседі.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен итальян тіліне аудару – бұл жай ғана механикалық жұмыс емес, бұл екі тілдің сипаттарын, мәдениетін және философиясын терең ұғынуды требовать ететін үлкен шығармашылық процесс. Осы мақалада айтылған синтаксистік, морфологиялық және мәдени ерекшеліктерді ескере отырып, әрбір аудармашы өз жұмысын жаңа деңгейге көтере алады және екі халық арасындағы рухани байланыстың нығаюына өз үлесін қоса алады.