Nā Kahua Mōʻaukala a me ka Pōʻaiapili o nā ʻŌlelo ʻElua
ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo ʻĪkālia, he mau leo ia mai nā kihi ʻokoʻa ʻelua o ka honua, kahi i hoʻokaʻawale ʻia e nā kaukani mile o ke kai a me ka ʻāina. Aia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ka lālā Hikina o ka ʻohana ʻōlelo ʻAukena (Austronesian), he ʻōlelo i hānai ʻia ma nā wai a me nā makani o ka Pākīpika. He ʻōlelo ia i kūkulu ʻia ma luna o ke kani pinepine o nā vowel a me ka liʻiliʻi o nā consonant, e hōʻike ana i ka pilina kupaianaha me ka ʻāina a me nā akua. Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ka ʻōlelo ʻĪkālia, he lālā ia no ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-Europa (Indo-European), he ʻōlelo Loma (Romance language) i ulu mai ka ʻōlelo Latina kahiko. Paʻa kēia ʻōlelo i ka mōʻaukala o ke aupuni Roma, nā haipule Kristiano, a me ka waihona moʻolelo o ka Renaissance.
I kēia wā kamepiula, he mea paʻakikī loa ka unuhi ʻana ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua ma muli o ka loaʻa ʻole o nā pono unuhi pololei e like me nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi-ʻĪkālia. ʻO ka hapa nui o nā unuhi ʻana, hana ʻia ma o ka ʻōlelo Pelekane e lilo ai he alahaka mawaena. Akā naʻe, ʻo ka maikaʻi loa o ka unuhi ʻana, ʻo ia ka mahele pololei ʻana mai kekahi ʻōlelo a i kekahi me ka ʻole o ka ʻōlelo kōkua waena. Ke hana ʻia kēlā, hiki ke mālama ʻia ka ʻuhane, ka manaʻo hohonu, a me ke kani maoli o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ka ʻōlelo ʻĪkālia.
Nā Keʻakeʻa Pilinaʻōlelo: Mai ke Kaʻina VSO a i ke Kaʻina SVO
Ke nānā kākou i ka pilinaʻōlelo o ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo kona kaʻina maʻamau ʻo ia ke kaʻina Verb-Subject-Object (VSO). Ma kēia ʻano kūkulu, ʻo ka haʻina (verb) ka mea mua e ʻike ʻia ma mua o ka piko (subject) a me ka ʻanoʻano (object). Ma ka ʻōlelo ʻĪkālia naʻe, ʻo ke kaʻina kūpono ʻo ia ka Subject-Verb-Object (SVO), e like me ka hapa nui o nā ʻōlelo o ʻEuropa. No laila, ʻaʻole hiki ke unuhi huaʻōlelo-no-huaʻōlelo mai ka Hawaiʻi a i ka ʻĪkālia. Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo mua i ke kūlana o kēlā me kēia huaʻōlelo a kūkulu hou ia ma lalo o nā lula o ka ʻōlelo ʻĪkālia.
E nānā kākou i kēia laʻana ma lalo nei:
- ʻŌlelo Hawaiʻi: "Ke aʻo nei ke kumu i nā haumāna akamai." (Verb: Ke aʻo nei | Subject: ke kumu | Object: i nā haumāna akamai)
- ʻŌlelo ʻĪkālia Kūpono: "Il maestro insegna agli studenti intelligenti." (Subject: Il maestro | Verb: insegna | Indirect Object: agli studenti intelligenti).
Aia pū kekahi ʻokoʻa nui ma ka hoʻohana ʻana i nā pronoun pilikino (personal pronouns). Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, loaʻa ke kaila kaʻawale no ka nelemoku me ka laulā o ka pronoun "kākou" (we, including everyone) a me ka "mākou" (we, excluding the person being spoken to), me ka "kāua" (you and I) a me ka "māua" (she/he and I). Ma ka ʻōlelo ʻĪkālia, hoʻokahi wale nō huaʻōlelo no "we", ʻo ia ka "noi". Ke unuhi ka mea mahele ʻōlelo i ka huaʻōlelo "mākou" a i ʻole "kākou" i ka ʻōlelo ʻĪkālia, pono e wehewehe kikoʻī ʻia ka pōʻaiapili i ʻole e nalowale kēlā māhele koʻikoʻi o ka manaʻo pili kaiaulu.
Kaocalization o nā Manaʻo Moʻomeheu a me ka ʻIke Kaona
ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi he ʻōlelo ia i piha i ke kaona, ʻo ia hoʻi ka manaʻo hūnā ma hope o nā huaʻōlelo i koho ʻia. Ua hoʻohana pinepine ka poʻe kahiko i ke kaona no ka pale ʻana i ka hōʻino ʻana, no ka hoʻopuka ʻana i ke aloha aloha, a no ka hōʻike ʻana i nā manaʻo hoʻonani ma o ke kūlohelohe. Ma ka ʻōlelo ʻĪkālia, loaʻa nō nā pāpālua o ka manaʻo (doppio senso), akā, ua pili kēia i nā kūlana kaiaulu like ʻole a me ka mōʻaukala o ʻEuropa. ʻO ka hoʻololi ʻana i kēia mau manaʻo moʻomeheu ke kī e loaʻa ai ka unuhi maikaʻi loa.
Eia kekahi mau huaʻōlelo Hawaiʻi a me nā pilikia i ka unuhi ʻana iā lākou ma ka ʻōlelo ʻĪkālia:
- Pono: He manaʻo hohonu kēia e pili ana i ke kaulike, ka pololei, ka pono, a me ke kūpono o ka hana. Ma ka ʻōlelo ʻĪkālia, hiki ke unuhi ʻia he "giustizia" (justice), "correttezza" (correctness), a i ʻole "armonia" (harmony). Pono ka mea unuhi e koho e like me ke au o ka hopunaʻōlelo.
- Mana: He manaʻo kēia no ka ikaika ʻuhane. Inā unuhi ʻia he "potere" (power) a i ʻole "autorità" (authority), e nalowale ana ka pili ʻuhane o ka manaʻo. He koho kūpono paha ka hoʻohana ʻana i ka huaʻōlelo "energia spirituale" a i ʻole ka mālama ʻana i ka huaʻōlelo "mana" me kahi wehewehe ma ka ʻōlelo ʻĪkālia.
- Aloha: Ma nā puke maʻamau, unuhi ʻia he "amore" (love) a i ʻole "ciao" (hello/goodbye). Eia naʻe, ʻo ka "aloha" ka ʻuhane o ke ola ʻana a me ke kaʻana like ʻana i ka hanu o ke ola. Ma nā kikokikona koʻikoʻi, ʻoi aku ka maikaʻi o ka hoʻākāka ʻana i ka manaʻo ma o ka hōʻike ʻana i ka lokomaikaʻi ("gentilezza") a me ke aloha hohonu ("affetto profondo").
Ke Koʻikoʻi o ka ʻOkina a me ka Kahakō ma ka Hana Unuhi
He mea waiwai loa ka hoʻopuka pololei ʻana i nā hōʻailona leo o ka ʻōlelo Hawaiʻi: ka ʻokina (glottal stop) a me ka kahakō (macron). Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mau leka kūhelu kēia mau hōʻailona, ʻaʻole he mau mea kōkua wale nō no ka heluhelu ʻana. Inā hoʻopau ʻia a hemahema paha ke kākau ʻana, e hoʻololi loa ia i ka manaʻo o ka hopunaʻōlelo, a e alakaʻi hewa ia i ka mea unuhi ʻĪkālia e heluhelu ana i kēlā palapala.
E nānā kākou i nā hoʻohālikelike ma lalo nei e maopopo ai kēia manaʻo:
- "ai" (e moe kolohe) vs "ʻai" (e ʻai i ka meaʻai / cibo).
- "ala" (ala hele / sentiero) vs "ʻala" (aroma profumato) vs "alā" (pietra vulcanica).
- "kai" (kai kai / mare) vs "kaʻi" (e alakaʻi / guidare).
- "mālama" (e kiaʻi me ke aloha / custodire) vs "malama" (māhina / mese).
Inā e unuhi ka mea mahele ʻōlelo i kahi palapala kahiko kahi i kākau ʻole ʻia ai ke kahakō a me ka ʻokina, he kuleana ko ke kanaka e noiʻi hohonu i ka pōʻaiapili holoʻokoʻa o ka hopunaʻōlelo i mea e loaʻa ai ka manaʻo maoli ma mua o ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo ʻĪkālia. Inā ʻaʻole, e piha ana ka unuhi ʻĪkālia i ka hewa a me nā manaʻo kuhihewa.
Nā Manaʻo Kōkua Kikoʻī no ka Poʻe Unuhi Pono
No ka poʻe e hana ana ma kēia kahua unuhi paʻakikī, eia kekahi mau kānāwai pono e hahai ai:
- Mai hilinaʻi wale i ka unuhi huaʻōlelo pololei: E hāhai i ke ʻano o ke kahe ʻana o ke kamaʻilio ʻana. He ʻōlelo poetic ka ʻōlelo Hawaiʻi; pono e unuhi ʻia kona nani ma o ke kaila moʻolelo o ka ʻōlelo ʻĪkālia.
- E loiloi i ka wā o ka haʻina (Verb Aspects): Ma kahi o ka hoʻohana wale ʻana i ka past tense no kēlā me kēia "ua", e nānā inā kūpono ka "passato prossimo", "imperfetto", a i ʻole "passato remoto" ma ka ʻōlelo ʻĪkālia e pili ana i ke ʻano o ka hana.
- E launa me nā kumu ʻōlelo: Inā kānalua ka manaʻo o kekahi ʻōlelo kahiko, e nīnau i ka poʻe mānaleo Hawaiʻi a me ka poʻe loea. Pēlā nō ma ka ʻaoʻao ʻĪkālia, e noi i kekahi mea ʻōlelo makuahine ʻĪkālia e heluhelu i ka unuhi hope loa i mea e maopopo ai ka ʻono o ka ʻōlelo.
- E hōʻailona i nā huaʻōlelo mālama: Inā ʻaʻohe huaʻōlelo kūpono ma ka ʻōlelo ʻĪkālia, e mālama i ka huaʻōlelo Hawaiʻi kumu (e like me "hula", "lei", "luau") a e hoʻokomo i kahi glossary pōkole ma ka hopena o ka palapala.
Ma o kēia mau hana, hiki ke pale ʻia ka hoʻonele ʻia ʻana o ka nani o ke mele a me ka moʻolelo Hawaiʻi ke hōʻike ʻia i mua o ka poʻe heluhelu o ka ʻāina nani o ʻĪkālia.