Þýðingar á milli íslensku og kirgisku eru fágætar en afar áhugaverðar út frá málvísindalegu sjónarhorni. Hér er um að ræða flutning texta á milli tveggja gjörólíkra málaætta: íslensku, sem er germanskt beygingarmál af indóevrópsku málaættinni, og kirgisku, sem er tyrkneskt skeytimál (agglutinative language) af altaísku málaættinni. Þessi grein fjallar ítarlega um þær áskoranir sem þýðendur standa frammi fyrir, helstu málfræðilegu blæbrigðin og hvernig megi tryggja hágæða staðfærslu á milli þessara ólíku tungumála.
1. Skeytimál gegn beygingarmáli: Ólík formgerð orða
Einn stærsti munurinn á íslensku og kirgisku liggur í því hvernig orð eru byggð upp. Íslenska treystir mikið á beygingar (declensions og conjugations) þar sem endingar breytast og hljóðavíxl eiga sér stað í stofni orðsins (t.d. breytingin úr „faðir“ í „föður“ eða „sökkva“ í „sökk“). Kirgíska er aftur á móti dæmigert skeytimál. Það þýðir að grunnorðinu er haldið óbreyttu en röð af skýrum viðskeytum er bætt aftan á það til að tjá málfræðilegt hlutverk, svo sem fleirtölu, eignarfall, staðarfall og fleira.
Fyrir þýðanda þýðir þetta að einni flókinni setningu í íslensku með mörgum forsetningum og beygðum nafnorðum er oft breytt í eitt eða tvö löng orð í kirgisku. Til dæmis getur íslensk setning eins og „í húsunum mínum“ verið þýdd með einu kirgisku orði þar sem viðskeyti fyrir fleirtölu, eign og staðarfall eru límd aftan á stofninn. Þýðandi verður að þekkja nákvæmlega röð þessara viðskeyta til að forðast alvarlegar málfræðivillur og tryggja að merkingin skili sér rétt.
2. Orðaröð: Frá SVO til SOV
Íslenska notar yfirleitt orðaröðina frumlag-sögn-andlag (SVO - Subject-Verb-Object), þótt hún sé sveigjanleg vegna fallbeyginga. Kirgíska fylgir hins vegar strangri orðaröð þar sem sagnorðið kemur nánast undantekningarlaust í lok setningarinnar (SOV - Subject-Object-Verb). Þessi munur krefst þess að þýðandi endurskipuleggi hugsunina algjörlege við þýðingu.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í kirgisku má ekki þýða orð fyrir orð. Ef það er gert verður kirgíski textinn óskiljanlegur og óeðlilegur. Þýðandinn verður að lesa heilu málsgreinarnar á íslensku, skilja samhengið, finna aðalsögnina og flytja hana aftast í kirgisku setninguna ásamt því að tengja rétt hjálparsagnir, lýsingarhætti og tengingar.
3. Sérhljóðasamræmi (Vowel Harmony) í kirgisku
Ólíkt íslensku gildir mjög ströng regla um sérhljóðasamræmi í kirgisku. Þetta þýðir að sérhljóðar í viðskeytum verða að laga sig að sérhljóðunum í stofni orðsins. Sérhljóðum er skipt í frammælta (t.d. e, i, ö, ü) og uppmælta (t.d. a, o, u, y). Ef stofninn inniheldur frammælt sérhljóð verða öll viðskeyti sem fylgja líka að innihalda frammælt sérhljóð.
Þótt þetta sé fyrst og fremst áhyggjuefni þegar skrifað er á kirgisku, verður þýðandi með íslensku sem frummál að skilja þetta lögmál til hlítar til að geta lesið, leiðrétt og metið gæði kirgíska textans. Hljóðkerfi mála hefur mikil áhrif á flæði og hrynjandi textans, og ef sérhljóðasamræmið bregst hljómar textinn strax gervilegur og framandi.
4. Fallbeygingar og sagnbeygingar
Íslenska hefur fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) en kirgíska hefur sex föll. Þessi föll í kirgisku innihalda meðal annars staðarfall (locative) og sviptifall/fráfallsmál (ablative), sem í íslensku eru oftast tjáð með forsetningum (t.d. „í“, „frá“, „á“, „úr“). Þýðandi þarf því að varpa íslenskum forsetningaliðum yfir í rétt föll í kirgisku með viðeigandi viðskeytum.
Þar að auki er sagnakerfi kirgisku mjög flókið þegar kemur að því að tjá vissu eða óvissu (evidentiality). Í kirgisku er málfræðilegur munur á því hvort talandi sá atburðinn gerast með eigin augum eða hvort hann heyrði af honum frá öðrum. Íslenska notar oftast sagnir eins og „sagt er að“ eða „talið er“ til að tjá þetta, en í kirgisku er þetta innbyggt í sagnbeyginguna sjálfa með sérstökum sagnendingum. Þetta er mikilvægt blæbrigði sem þýðendur verða að ná fram til að textinn hljómi eðlilega og áreiðanlega.
5. Menningarleg staðfæring og myndmál
Íslensk menning er mótuð af hafinu, eldfjöllum, einangrun og norrænni goðafræði. Kirgísk menning er aftur á móti djúpt tengd hirðingjalífi (nomadic culture), Mið-Asíu, fjallgarðinum Tien Shan og íslam. Þessi mikli menningarmunur endurspeglast í tungumálunum og getur valdið erfiðleikum í þýðingarferlinu.
Dæmi um áskoranir:
- Sjávarútvegur vs. Landbúnaður: Íslensk orðatiltæki tengjast oft sjómennsku (t.d. „að róa á önnur mið“ eða „að sigla undir fölsku flaggi“). Í kirgisku þarf að finna hliðstæður sem tengjast frekar hestamennsku, hirðingjalífi eða fjallalífi til að ná sömu áhrifum hjá lesandanum.
- Landafræði og náttúra: Lýsingar á íslensku landslagi (hraun, jöklar, sandar, jarðhiti) þurfa nákvæma útskýringu eða sérstök tökuorð í kirgisku, þar sem slík fyrirbæri eru ólík því sem gerist í Mið-Asíu. Á sama hátt geta lýsingar á gresjum (steppes) og hirðingjatjöldum (yurts/boz-uy) þurft útskýringar á íslensku.
- Kurteisisstig og virðing: Kirgíska hefur flókið kerfi persónufornafna og sagnendinga sem sýna virðingu (honorifics), sérstaklega gagnvart eldra fólki og yfirboðurum. Íslenska er mjög jafnaðarvænt tungumál þar sem allir eru þéraðir sjaldan eða aldrei. Þýðandi yfir á kirgisku verður að átta sig á samhenginu og nota rétt virðingarstig til að sýna ekki dónaskap.
6. Ritkerfi og tæknilegir þættir
Íslenska notar latneskt stafróf með séríslenskum bókstöfum (á, í, ó, ú, ý, þ, ð, æ, ö). Kirgíska hefur hins vegar notað kyrillískt stafróf síðan á Sovíettímanum (með nokkrum viðbótarstöfum eins og Ң, Ү, Ө til að tákna sérstök tyrknesk hljóð). Þótt umræður séu uppi í Kirgistan um að skipta hugsanlega yfir í latneskt letur, líkt og sum önnur tyrknesk ríki hafa gert, er kyrillíska enn ráðandi ritkerfið í dag.
Þýðendur verða að tryggja að stafsetningarforrit, ritstjórar og þýðingarhugbúnaður (CAT tools) styðji bæði ritkerfin rétt. Sérstaklega þarf að gæta þess að engin stafsetningar- eða kóðunarvilla eigi sér stað við flutning textans á milli leturgerða og skjalaforma, þar sem óvenjulegir stafir geta stundum breyst í spurningarmerki eða ólæsileg tákn.
7. Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Notið staðbundna kirgíska yfirlesara: Vegna þess hve málin eru ólík er nauðsynlegt að móðurmálstalandi í kirgisku lesi yfir endanlega þýðingu til að tryggja náttúrulegt flæði og málkennd.
- Greinið samhengið ítarlega: Vegna virðingarstiga og ólíkra samfélagsgerða þarf þýðandi að vita nákvæmlega hver mælandinn er, hver viðmælandinn er og hvert markmið textans er.
- Varist beinar þýðingar: Einblínið á merkingu setningarinnar fremur en einstök orð. Leyfið ykkur að umorða heilu málsgreinarnar til að fylgja náttúrulegri orðaröð markmálsins.
- Byggið upp hugtakasafn (Glossary): Skráið niður tæknileg og menningarleg hugtök jafnóðum til að tryggja samræmi í gegnum allan textann, sérstaklega þegar þýddir eru langir eða flóknir textar.