Qloballaşan dünyada dillərarası kommunikasiya və peşəkar tərcümə xidmətlərinə tələbat durmadan artır. Azərbaycan və rus dilləri arasındakı tarixi, mədəni və iqtisadi əlaqələr bu iki dil arasında tərcümə fəaliyyətini xüsusilə aktual edir. Lakin fərqli dil ailələrinə mənsub olan Azərbaycan (türk dilləri ailəsi) və rus (hind-avropa dilləri ailəsi) dilləri arasında tərcümə etmək sadəcə sözlərin qarşılığını tapmaqdan ibarət deyil. Bu proses dərin linqvistik bilik, sintaktik struktur fərqliliklərini anlamaq və mədəni konteksti düzgün ötürmək bacarığı tələb edir. Bu məqalədə Azərbaycan dilindən rus dilinə tərcümənin əsas çətinliklərini, qrammatik incəliklərini və peşəkar tərcüməçilər üçün faydalı məsləhətləri təqdim edirik.
Dil Quruluşlarının Fərqi: Aqqlütinativ və Flektiv Sistemlər
Azərbaycan dilindən rus dilinə tərcümə zamanı qarşıya çıxan ən böyük struktur maneəsi dillərin tipoloji quruluşudur. Azərbaycan dili aqqlütinativ (bitişdirici) dildir. Bu o deməkdir ki, söz kökünə müəyyən ardıcıllıqla müxtəlif şəkilçilər əlavə edilərək yeni mənalar və qrammatik formalar yaradılır. Məsələn, "yazdıqlarımızdandır" sözündə kökə (yaz-) müxtəlif morfemlər (zaman, şəxs, cəm, mənsubiyyət, hal) birləşdirilir.
Rus dili isə flektiv (bükülən) dildir. Burada qrammatik kateqoriyalar sözün kökünün dəyişməsi, müxtəlif sonluqların (fleksiyaların) və önlüklərin (prefiks və prepozisiya) inteqrasiyası ilə ifadə olunur. Tərcüməçi aqqlütinativ dildəki mürəkkəb şəkilçi zəncirini rus dilində müvafiq önlüklər, sonluqlar və köməkçi sözlərlə əvəzləməyi bacarmalıdır. Bu struktur fərqi cümlənin ümumi arxitekturasını yenidən qurmağı tələb edir.
Sintaktik Quruluş və Söz Sırasının Dəyişdirilməsi
Azərbaycan dilində cümlənin klassik strukturu "Mübtəda + Zərflik/Tamamlıq + Xəbər" (SOV) sxeminə tabedir. Cümlənin sonunda xəbərin gəlməsi Azərbaycan dilinin ən səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biridir. Rus dilində isə daha sərbəst söz sırası mövcud olsa da, əsasən "Mübtəda + Xəbər + Tamamlıq" (SVO) modeli dominantlıq təşkil edir.
Azərbaycan dilindən rus dilinə tərcümə edərkən söz sırasını mexaniki şəkildə saxlamaq rus dilində süni və anlaşıqsız cümlələrin yaranmasına səbəb olur. Tərcüməçi cümlənin məntiqi vurğusunu (aktual üzvlənməni) qorumalıdır. Rus dilində cümlənin sonunda yerləşən söz adətən yeni və ən mühüm məlumatı (remanı) daşıyır. Buna görə də, orijinal mətndəki məntiqi vurğunu rus dilinə keçirərkən cümlə strukturu tamamilə yenidən formalaşdırılmalıdır.
Qrammatik Cins (Rod) Kateqoriyası ilə İş
Azərbaycan dilində qrammatik cins (rod) kateqoriyası yoxdur. Üçüncü şəxsin təkində istifadə olunan "o" əvəzliyi həm kişilərə, həm qadınlara, həm də cansız əşyalara aid edilə bilər. Rus dilində isə qrammatik cins (мужской, женский, средний род) dilin əsas sütunlarından biridir. Cins kateqoriyası təkcə əvəzliklərdə deyil, həm də isimlərdə, sifətlərdə, feillərin keçmiş zaman formalarında və feili sifətlərdə özünü göstərir.
Tərcüməçi üçün əsas çətinlik kontekstdən çıxış edərək kimin və ya nəyin nəzərdə tutulduğunu müəyyənləşdirməkdir. Məsələn, "O, otağa daxil oldu və hesabatı masanın üzərinə qoydu" cümləsindəki "O" əvəzliyinin rus dilinə "он" (kişi cinsi) yoxsa "она" (qadın cinsi) olaraq tərcümə ediləcəyi yalnız geniş kontekstdən məlum olur. Həmçinin, rus dilində cansız əşyaların da müəyyən cinsə mənsub olması, onlarla uzlaşan sifətlərin və feillərin düzgün seçilməsini tələb edir.
Hal Şəkilçiləri və Rus Dilindəki Önlüklərin (Предлог) Uzlaşması
Azərbaycan dilində ismin 6 halı var və bu hallar müvafiq hal şəkilçiləri vasitəsilə ifadə olunur. Rus dilində də 6 hal (падеж) mövcuddur, lakin rus dilində halların funksiyası çox vaxt müxtəlif önlüklərlə (в, на, к, с, под, за, для və s.) birlikdə reallaşır. Azərbaycan dilindəki yönlük (-a/-ə), yerlik (-da/-də) və çıxışlıq (-dan/-dən) halları rus dilinə tərcümə edilərkən uyğun önlüyün seçilməsi ən həssas məqamlardan biridir.
- Yönlük hal: Məsələn, "məktəbə getmək" ifadəsi rus dilinə "идти в школу" (yönəliş daxilədirsə "в" önlüyü ilə təsirlik halda), "stadiona getmək" isə "идти на стадион" ("на" önlüyü ilə) kimi tərcümə olunur.
- Çıxışlıq hal: "Evdən çıxmaq" rus dilində "выходить из дома" ("из" önlüyü ilə yiyəlik halda), "işdən gəlmək" isə "приходить с работы" ("с" önlüyü ilə yiyəlik halda) kimi ifadə edilir.
Bu cür idarəetmə fərqləri tərcüməçidən hər iki dilin daxili sintaktik əlaqələrini dərindən bilməyi tələb edir. Səhv seçilmiş önlük cümlənin mənasını tamamilə təhrif edə bilər.
Feilin Tərz Kateqoriyası (Вид глагола)
Rus dilinin ən spesifik xüsusiyyətlərindən biri feillərin tərz kateqoriyasıdır: bitmiş tərz (совершенный вид) və bitməmiş tərz (несовершенный вид). Azərbaycan dilində feilin tərz kateqoriyası rus dilindəki kimi kəskin morfoloji sərhədlərlə ayrılmır. Azərbaycan dilində hərəkətin davamlılığı, təkrarlanması və ya başa çatması müxtəlif zaman şəkilçiləri, tərz şəkilçiləri və ya analitik feili formalarla ifadə olunur.
Tərcüməçi Azərbaycan dilindəki feilin ifadə etdiyi hərəkətin birdəfəlik baş verdiyini, yoxsa proses xarakteri daşıdığını dəqiq müəyyən etməlidir. Məsələn, "yazırdı" feili kontekstdən asılı olaraq "писал" (bitməmiş tərz) və ya "написал" (prosesin bitdiyini göstərən bitmiş tərzin fərqli zaman forması) kimi tərcümə edilə bilər. Rus dilində tərzin səhv seçilməsi mətnin zaman strukturunu korlayır.
Mədəniyyətlərarası Lokalizasiya və Frazeologiya
Azərbaycan dilində geniş istifadə olunan bir çox idiom, atalar sözü və frazeoloji birləşmə birbaşa rus dilinə tərcümə edildikdə öz mənasını itirir. Məsələn, "can yandırmaq" ifadəsini rus dilinə hərfi şəkildə "сжигать душу" kimi tərcümə etmək yolverilməzdir. Bunun əvəzinə rus dilindəki "радеть", "переживать" və ya "относиться с душой" kimi ekvivalentlərdən istifadə edilməlidir.
Həmçinin, "gözü kölgəli olmaq", "ağız açmaq", "yola vermək" kimi spesifik Azərbaycan frazeologizmlərinin rus dilindəki məna qarşılıqları (məsələn, "быть обязанным", "просить о помощи", "кое-как справляться / ладить") diqqətlə seçilməlidir. Mədəni konteksti və dilin emosional çalarlarını qorumaq üçün tərcüməçi hər iki xalqın məişət və düşüncə tərzinə bələd olmalıdır.
Peşəkar Tərcüməçilər üçün Praktik Məsləhətlər
Azərbaycan dilindən rus dilinə tərcümə fəaliyyəti ilə məşğul olan mütəxəssislər işin keyfiyyətini artırmaq üçün aşağıdakı qaydalara riayət etməlidirlər:
- Sözbəsöz tərcümədən qaçın: Hərfi tərcümə dillərin struktur fərqliliyinə görə həmişə uğursuzluqla nəticələnir. Cümlənin strukturunu rus dilinin qrammatik normalarına uyğun olaraq tamamilə yenidən qurun.
- Kontekstual təhlil aparın: Hər hansı bir cümləni tərcümə etməzdən əvvəl mətndəki əvvəlki və sonrakı cümlələri oxuyun. Bu, xüsusilə cins (rod) və feil tərzlərinin düzgün seçilməsi üçün vacibdir.
- Lüğətlərdən və korpuslardan istifadə edin: Təkcə ikidilli (Azərbaycanca-Rusca) lüğətlərlə kifayətlənməyin. Rus dilinin izahlı lüğətlərindən, eləcə də Milli Korpus resurslarından istifadə edərək sözlərin kontekst daxilindəki real işlənmə tezliyini yoxlayın.
- Davamlı olaraq mütaliə edin: Hər iki dildə publisistik, bədii və elmi ədəbiyyatı mütəmadi olaraq oxumaq dil duyumunu inkişaf etdirir. Bu, tərcümə zamanı daha təbii və axıcı ifadələr tapmağa kömək edir.
- Redaktə prosesinə vaxt ayırın: Tərcümə bitdikdən sonra mətni mütləq rus dilinin normaları baxımından yenidən nəzərdən keçirin. Mümkünsə, tərcümə olunmuş mətni ana dili rus dili olan bir redaktora (native speaker) yoxlatdırın.
Azərbaycan dilindən rus dilinə tərcümə yüksək səviyyədə peşəkarlıq və hər iki dilin qrammatik arxitekturasına dərindən bələd olmağı tələb edən yaradıcı bir prosesdir. Yuxarıda qeyd olunan struktur, sintaktik və mədəni fərqlilikləri nəzərə almaqla, tərcüməçilər həm oxucu üçün anlaşıqlı, həm də orijinal mətnə sadiq qalan yüksək keyfiyyətli işlər ortaya qoya bilərlər.