Котормо иши — бул жөн гана бир тилдеги сөздөрдү экинчи тилге механикалык түрдө алмаштыруу эмес, бул эки башка маданияттын, дүйнө таанымдын жана тилдик курулуштун ортосундагы көпүрө. Өзгөчө кыргыз тилинен орус тилине которуу процессинде тилчилер көптөгөн теориялык жана практикалык кыйынчылыктарга туш болушат. Мунун башкы себеби — бул эки тилдин такыр башка тилдик үй-бүлөлөргө таандык экендигинде жана алардын түзүлүшүндөгү кескин айырмачылыктарда жатат. Кыргыз тили алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк тобуна кирип, агглютинативдүү тил болуп эсептелет. Ал эми орус тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн славян тобуна кирип, флективдүү тилдердин катарын толуктайт. Бул макалада кыргыз-орус котормосунун негизги өзгөчөлүктөрү, тилдик нюанстары жана котормочулар үчүн пайдалуу кеңештер кеңири талданат.
Грамматикалык курулуштун өзгөчөлүктөрү: Агглютинацияга каршы Флекция
Кыргыз тилинен орус тилине которууда эң биринчи кезекте грамматикалык өзгөчөлүктөргө көңүл буруу зарыл. Агглютинативдүү тил катары кыргыз тилинде сөздөр уңгуга мүчөлөрдүн ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу өзгөрөт. Бул процессте ар бир мүчө бир гана грамматикалык маанини туюнтат. Мисалы, "досторума" деген бир сөздү алсак: "дос" (уңгу) + "-тор" (көптүк маани) + "-ум" (таандык маани) + "-а" (барыш жөндөмөсү). Муну орус тилине которгондо флективдүү системага ылайык "моим друзьям" деп эки сөз менен берүүгө туура келет жана мында орус тилиндеги сөз аягындагы мүчөлөр бир эле убакта көптүк, жак жана жөндөмө маанилерин айкалыштырып турат.
Мындан сырткары, төмөнкү грамматикалык категориялардын айырмасын билүү маанилүү:
- Зат атоочтун жынысы (Род): Кыргыз тилинде грамматикалык жыныс (род) категориясы таптакыр жок. Орус тилинде болсо ар бир зат атооч эркек (мужской), аял (женский) же орто (средний) родго тиешелүү болуп, аларга байланышкан сын атоочтор, ат атоочтор жана этиштер (өткөн чакта) род боюнча өзгөрөт. Котормочу кыргызча тексттеги каармандардын же түшүнүктөрдүн контексттеги ролуна карап, орус тилине өткөндө родду туура тандашы керек.
- Жөндөмө системасы жана жандоочтор: Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар болсо, орус тилинде да 6 падеж бар. Бирок алардын маанилери жана колдонулушу дайыма эле дал келе бербейт. Мисалы, кыргыз тилиндеги барыш жөндөмөсү кээде орус тилиндеги "в" же "на" предлогдору менен винительный же дательный падеж аркылуу берилет. Ошондой эле, кыргыз тилиндеги жандоочтор (жөнүндө, менен, үчүн, аркылуу) орус тилинде предлогдор (о/об, с, для, через/посредством) катары сөздүн алдына коюлат.
Сүйлөмдөгү сөз тартиби жана синтаксистик кайра куруу
Кыргыз жана орус тилдерисынын синтаксистик түзүлүшү бири-биринен олуттуу айырмаланат. Кыргыз тилинде сүйлөмдүн туруктуу жана катаал тартиби бар: ээси сүйлөмдүн башында, айкындооч мүчөлөрү ортосунда, ал эми баяндоочу (этиш) дайыма сүйлөмдүн эң аягында жайгашат (SOV - Subject, Object, Verb). Орус тилинде болсо сөз тартиби эркин болуп эсептелет, бирок эреже катары баяндооч ээсинен кийин келет (SVO - Subject, Verb, Object).
Эгерде кыргызча сүйлөмдү орус тилине сөзмө-сөз которсок, анда орус тилдүү окурман үчүн стилистикалык жактан одоно, түшүнүксүз же жасалма сүйлөм келип чыгат. Мисалы:
Кыргызча: "Мен кечээ китепканадан абдан кызыктуу китеп сатып алдым."
Сөзмө-сөз орусча: "Я вчера из библиотеки очень интересную книгу купил." (Бул синтаксистик түзүлүш орус тилинде сүйлөшүү стилинде гана колдонулбаса, жазма тилде жасалма угулат).
Туура котормосу: "Вчера я купил в библиотеке очень интересную книгу" же "Вчера в библиотеке я купил весьма интересную книгу".
Ошондуктан, котормочу кыргызча сүйлөмдүн маанисин толук түшүнүп алып, аны орус тилинин мыйзам ченемдүү синтаксисине салып, сүйлөмдүн курулушун толугу менен өзгөртүүгө тийиш. Бул процесс тил илиминде синтаксистик трансформация деп аталат.
Этиш системасынын өзгөчөлүктөрү жана чактардын дал келүүсү
Кыргыз тили этиштерге жана алардын ар кыл маанилик өңүттөрүнө абдан бай. Кыргыз тилинде кыймыл-аракеттин мүнөзүн, анын аткарылуу ыкмасын билдирген татаал этиштер (мисалы, "жазып жиберди", "окуп чыкты", "көрө калды") кеңири колдонулат. Орус тилинде мындай нюанстар көбүнчө глаголдордун префикстери (приставки) же глаголдун аспектилери (совершенный жана несовершенный вид) аркылуу берилет.
Мисалы, "жаза баштады" дегенди "стал писать" же "записал" деп которууга болот, ал эми "жазып бүттү" дегенди "дописал" же "закончил писать" деп берүү керек. Кыргыз тилиндеги өткөн чактын көптөгөн формалары (айкын өткөн чак, жалпы өткөн чак, капыскы өткөн чак) орус тилине которулганда этиштин өткөн чактагы формасы жана кошумча тактоочтор (көрсө, көрсө эле, мурун) аркылуу берилиши зарыл. Бул контекстти терең түшүнүүнү жана орус тилиндеги этиштин түрлөрүн (вид глагола) кылдат колдонууну талап кылат.
Маданий лексиканы жана фразеологизмдерди которуунун ыкмалары
Ар бир тил өз улутунун тарыхын, маданиятын жана жашоо образын чагылдырат. Кыргыз тилинен орус тилине которууда эң чоң тоскоолдуктардын бири — бул улуттук реалийлер (эквивалентсиз лексика) жана фразеологизмдер болуп саналат. Кыргыз элинин көчмөн турмушуна, каада-салтына байланыштуу сөздөрдү орус тилине түздөн-түз которуу мүмкүн эмес.
Мындай учурларда котормочулар төмөнкү ыкмаларды колдонушат:
- Транслитерация же транскрипция: Сөздүн тыбыштык курамын орус тамгалары менен берүү. Мисалы: боз үй — "боз уй" (же көбүнчө кабыл алынган "юрта" термини), кымыз — "кумыс", айран — "айран", жайлоо — "джайлоо". Бул учурда тексттин этегине же шилтеме катары сөздүн маанисин түшүндүргөн кыскача маалымат берүү сунушталат.
- Сүрөттөмө котормо (Дескриптивдик метод): Сөздүн маанисин орус тилиндеги бир нече сөз менен түшүндүрүп которуу. Мисалы, кошумча — "материальная помощь, оказываемая родственниками во время поминок или свадеб".
- Функционалдык эквивалентти табуу: Кыргыз тилиндеги фразеологизмдерди орус тилиндеги мааниси жакын фразеологизмдер менен алмаштыруу. Мисалы:
- "Кой оозунан чөп албаган" — "Мухи не обидит" (өтө жоош, момун адамга карата).
- "Кулагына кесме илүү" — "Вешать лапшу на уши" (алдоо, калп айтуу).
- "Төө куштай башын кумга катуу" — "Прятать голову в песок".
Котормочулар үчүн пайдалуу кеңештер жана алтын эрежелер
Кыргыз тилинен орус тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү практикалык кеңештерди эске алуу сунушталат:
- Сөзмө-сөз которуудан (калькалоодон) качыңыз: Текстти сөзмө-сөз которуу орус тилиндеги сүйлөмдүн логикасын жана сулуулугун бузат. Негизги максат — сөздөрдү эмес, ойду жана маанини которуу.
- Орус тилинин стилистикалык ченемдерин сактаңыз: Расмий-иш кагаздар стилиндеги кыргызча текст орус тилинде да ошол эле канцеляризмдерге жана нормаларга шайкеш келиши керек. Көркөм адабиятта болсо сөздөрдүн образдуулугун сактоо башкы орунда турат.
- Синонимдерди кеңири колдонуңуз: Орус тили синонимдерге өтө бай. Бир эле кыргызча сөздүн контекстке жараша орус тилинде ондогон варианттары болушу мүмкүн. Мисалы, "жакшы" деген сөздү "хороший", "прекрасный", "добрый", "благоприятный", "отличный" деп контекстке жараша түрдүүчө которуу абзел.
- Дайыма өз билимиңизди өркүндөтүңүз: Эки тилдин тең сөздүк курамы дайыма жаңырып турат. Жаңы терминдердин, неологизмдердин пайда болушун байкап, орус жана кыргыз тилдериндеги заманбап адабияттарды көп окуу зарыл.
Кыргыз тилинен орус тилине которуу — бул чоң чыгармачылыкты жана терең илимий даярдыкты талап кылган татаал процесс. Тилдердин грамматикалык, синтаксистик жана маданий өзгөчөлүктөрүн кылдаттык менен эске алуу гана түп нускага толук шайкеш келген, окурмандар үчүн түшүнүктүү жана жагымдуу котормолорду жаратууга жол ачат.