Қазіргі жаһандану заманында Қазақстан мен араб әлемі арасындағы дипломатиялық, экономикалық және мәдени байланыстардың артуы қазақ тілінен араб тіліне сапалы аударма жасау сұранысын еселеп арттырды. Бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жататындықтан (қазақ тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына, араб тілі — афразиялық тілдер отбасының семит тармағына жатады), аударма процесі көптеген теориялық және практикалық қиындықтармен сипатталады. Кәсіби аудармашы үшін бұл екі жүйенің арасындағы айырмашылықтарды терең түсіну — табысты және сапалы жұмыстың басты кепілі болып табылады.
1. Грамматикалық және құрылымдық айырмашылықтар
Қазақ және араб тілдерінің грамматикалық құрылымы екі бөлек жүйені құрайды. Қазақ тілі агглютинативті тілдер тобына жатады, мұнда сөз түрленуі түбірге жалғаулардың бірінен соң бірі ретпен жалғануы арқылы жүзеге асады. Ал араб тілі флективті тіл болып табылады, онда негізгі мағына үш немесе төрт дауыссыз дыбыстан тұратын түбір сөзге ішкі флексия (дауысты дыбыстардың өзгеруі) мен префикстер, суффикстер және инфикстерді қосу арқылы жасалады. Бұл айырмашылық сөзжасам деңгейінде де, сөйлем құрау деңгейінде де айқын көрінеді.
Сөйлемдегі сөздердің тәртібі (Синтаксис)
Қазақ тілінде синтаксистік модель қатаң түрде SOV (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) жүйесіне бағынады. Яғни, етістік әрқашан сөйлемнің соңында тұрады. Ал классикалық араб тілінде (Фусха) сөйлемдердің басым бөлігі VSO (Баяндауыш - Бастауыш - Толықтауыш) үлгісімен құрылады. Бұл айырмашылық аудармашыдан сөйлемді толығымен қайта құрылымдауды талап етеді. Мысалы, қазақ тіліндегі "Мен кітапты оқыдым" сөйлемі араб тіліне аударылғанда баяндауыш алға шығып, "Оқыдым мен кітапты" (قَرَأْتُ الْكِتَابَ) болып өзгереді. Заманауи араб тілінде SVO құрылымы да қолданылғанымен, ресми стильде VSO құрылымы бәрібір басым болып қала береді.
Септіктер мен тек (Gender) категориясы
Қазақ тілінде тек (род) категориясы мүлдем жоқ. Ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да ортақ есімдіктер мен жалғаулар қолданылады. Керісінше, араб тілінде тек категориясы өте күшті дамыған. Мұнда барлық есімдер, етістіктер және есімдіктер ер (Музаккар) және әйел (Муаннас) тектеріне бөлінеді. Аударма жасау барысында контексте кім туралы айтылып жатқанын дәл анықтау өте маңызды, әйтпесе мағыналық қателіктер орын алуы мүмкін. Сонымен қатар, араб тілінде зат есімдер мен сын есімдер тек қана емес, сонымен қатар септік (Рафъ, Насб, Джарр) және сан (жекеше, екілік және көпше) бойынша да өзара қиысып тұруы шарт.
2. Лексикалық және мәдени ерекшеліктер
Қазақ халқының тарихы, мәдениеті мен діні ислам өркениетімен тығыз байланысты болғандықтан, қазақ тілінің лексикасында араб тілінен енген кірме сөздер өте көп. Алайда, бұл жайт аударма процесін жеңілдетеді деп ойлау қате. Себебі көптеген араб сөздері қазақ тіліне енгенде семантикалық өзгерістерге ұшыраған немесе тар мағынада ғана қолданылады.
Семантикалық сәйкессіздіктер мен "аудармашының жалған достары"
Мысалы, қазақ тіліндегі "мәселе" сөзі арабтың "масъала" (مسألة) сөзінен шыққан және екі тілде де ұқсас мағына береді. Дегенмен, "кітап", "қалам", "мектеп" сияқты күнделікті сөздердің мағынасы сәйкес келгенімен, абстрактілі немесе заманауи терминдерде айырмашылықтар кездеседі. Сондай-ақ, араб тілінде синонимдер қатары өте бай. Бір ғана ұғымды білдіру үшін (мысалы, "түйе", "арыстан", "жаңбыр") ондаған сөз қолданылуы мүмкін. Аудармашы контекстке сәйкес ең қолайлы синонимді таңдай білуі тиіс. Сөздердің қолданылу жиілігі де ерекшеленеді.
3. Араб тілінің диалектілері мен стильдік нормалары
Аударма саласындағы маңызды шешімдердің бірі — араб тілінің қай нұсқасын қолдану керектігін таңдау. Араб әлемінде диглоссия (қос тілділік) құбылысы кең етек жайған:
- Әдеби араб тілі (Modern Standard Arabic / Фусха): Бұл БАҚ, әдебиет, ресми құжаттар, білім беру және заң саласында қолданылатын ортақ тіл. Қазақ тілінен аударғанда, егер мәтін заңдық, техникалық немесе ресми сипатта болса, тек осы нұсқа қолданылуы керек.
- Ауызекі сөйлесу диалектілері (Аммия): Мысыр, Левант, Парсы шығанағы сияқты аймақтардың өз диалектілері бар. Маркетингтік мәтіндерді немесе көркем әдебиеттегі диалогтарды аударғанда мақсатты аудиторияның географиялық ерекшелігін ескеру қажет. Қазақстаннан баратын ресми мәтіндерде әдетте тек Фусха тілі қолданылады.
4. Сапалы қазақ-араб аудармасына арналған кәсіби кеңестер
Аударманың жоғары сапасын қамтамасыз ету үшін келесі әдістемелік ережелерді сақтау ұсынылады:
- Сөзбе-сөз аудармадан қашыңыз: Тілдік құрылымдардың айырмашылығына байланысты сөзбе-сөз аударылған мәтін араб тілінде табиғи емес және түсініксіз көрінеді. Сөйлемдерді мағыналық тұтастық деңгейінде аударыңыз.
- Терминологияны стандарттау: Заңи және ресми мәтіндерде БҰҰ қабылдаған немесе халықаралық деңгейде бекітілген араб терминдерін пайдаланыңыз. Қазақ тіліндегі заң терминдері көбінесе орыс тілі арқылы қалыптасқандықтан, олардың арабша баламасын тікелей түпнұсқа мағынасынан іздеген дұрыс.
- Локализация және мәдениетті ескеру: Араб қоғамындағы этикет ережелері мен діни сезімталдықты ескеріңіз. Мысалы, ресми хаттарды бастау және аяқтау формулалары ("Ассалаумағалейкум", "Құрметпен" т.б.) араб тілінде қалыптасқан дәстүрлі діни-мәдени тіркестермен беріледі.
- Қос бағытты редакциялау: Дайын болған аударманы ана тілі араб тілі болып табылатын кәсіби редакторға (native speaker) тексерту мәтіннің табиғилығы мен стильдік мінсіздігін қамтамасыз етеді. Бұл әсіресе көркем және публицистикалық мәтіндер үшін маңызды.
5. Аудармашыларға көмекші ресурстар
Сапалы жұмыс істеу үшін сенімді сөздіктер мен ресурстарды пайдалану қажет. Қазақ-араб бағытында тікелей академиялық сөздіктер шектеулі болғандықтан, аудармашылар жиі араб-орыс (мысалы, Баранов сөздігі) немесе араб-ағылшын (Hans Wehr) сөздіктерін қосымша құрал ретінде қолданады. Сондай-ақ, заманауи электронды корпустар мен терминологиялық базалар да сөз мағынасын дәл анықтауға көмектеседі. "Almaany" немесе "Reverso Context" сияқты электронды ресурстар контекстік аударма үшін өте тиімді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен араб тіліне аудару — бұл жай ғана сөздерді ауыстыру емес, бұл екі бөлек өркениет пен ойлау жүйесінің арасындағы алтын көпір орнату процесі. Жоғарыда аталған грамматикалық, лексикалық және мәдени ерекшеліктерді ескере отырып жұмыс істеу аударма сапасын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.