Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони русӣ яке аз самтҳои муҳимтарин ва серталабтарин дар бозори тарҷумонии Осиёи Марказӣ ва фазои пасошӯравӣ ба шумор меравад. Алоқаҳои зичи иқтисодӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ байни Тоҷикистон ва Русия зарурати тарҷумаи босифат ва касбиро ҳамеша дар мадди аввал мегузоранд. Аммо барои омода намудани матне, ки барои хонандаи русзабон табиӣ, фаҳмо ва аз нигоҳи услубӣ дуруст бошад, танҳо донистани калимаҳо кофӣ нест. Ин раванд дониши амиқи сохтори ҳарду забон, тафовутҳои фарҳангӣ ва қоидаҳои махсуси муодилсозиро талаб мекунад.
Тафовутҳои сохторӣ ва синтаксисии забонҳои тоҷикӣ ва русӣ
Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои эронӣ (оилаи ҳиндуаврупоӣ) ва забони русӣ ба гурӯҳи забонҳои славянӣ (ҳамон оила) дохил мешаванд. Бо вуҷуди пайванди дури генетикӣ, ин ду забон аз нигоҳи сохтори грамматикӣ фарқҳои куллӣ доранд. Тарҷумон бояд ин тафовутҳоро хуб дарк кунад, то аз тарҷумаи таҳтиллафзӣ (калка), ки боиси харобшавии маънои матн мегардад, пешгирӣ кунад.
1. Тартиби калимаҳо дар ҷумла
Дар забони тоҷикӣ тартиби калимаҳо асосан қатъӣ буда, феъл (хабар) қариб ҳамеша дар охири ҷумла меояд (сохтори SOV - Subject-Object-Verb). Масалан, «Ман китобро хондам». Дар забони русӣ бошад, тартиби калимаҳо озодтар аст ва сохтори маъмулӣ SVO (Subject-Verb-Object) мебошад: «Я прочитал книгу». Ҳангоми тарҷумаи ҷумлаҳои мураккаб аз тоҷикӣ ба русӣ, тарҷумон бояд сохтори ҷумларо комилан тағйир диҳад, то матни русӣ табиӣ садо диҳад.
2. Нақши изофа дар забони тоҷикӣ ва тарҷумаи он
Изофа (бандаки изофии «-и») яке аз хусусиятҳои хоси забони тоҷикӣ мебошад, ки барои пайваст кардани исм бо муайянкунанда ё исми дигар хизмат мекунад (масалан, «китоби ҷолиб», «хонаи бародар»). Дар забони русӣ ин гуна пайвастшавӣ тавассути сифатҳо (интересная книга) ё падежи соҳибӣ (родительный падеж – дом брата) сурат мегирад. Тарҷумон бояд вобаста ба контекст тарзи дурусти ифодаи изофаро дар забони русӣ интихоб кунад.
3. Категорияи ҷинсият (Род) ва Падежҳо
Забони тоҷикии муосир категорияи ҷинсият (род)-ро надорад. Исмҳо, сифатҳо ва феълҳо вобаста ба ҷинс тағйир намеёбанд. Баръакс, дар забони русӣ род (мужской, женский, средний) нақши калидӣ дорад. Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба русӣ, тарҷумон бояд ҷинсияти исмҳоро дар забони русӣ дақиқ муайян кунад ва сифату феълҳои гузаштаро бо онҳо мувофиқ созад. Инчунин, забони тоҷикӣ падежҳои грамматикӣ надорад (нақши онҳоро пешояндҳо ва пасояндҳо иҷро мекунанд), дар ҳоле ки дар забони русӣ шаш падеж мавҷуд аст ва истифодаи нодурусти онҳо хатои дағали грамматикӣ ҳисоб меёбад.
Нозукиҳои лексикӣ ва фарҳангӣ (Реалияҳо)
Тарҷума танҳо интиқоли калимаҳо нест, балки тарҷумаи фарҳангҳост. Забони тоҷикӣ дорои калимаҳо ва ибораҳое мебошад, ки таъриху фарҳанг ва тарзи ҳаёти халқи тоҷикро инъикос мекунанд ва дар забони русӣ муодили мустақим надоранд. Чунин калимаҳоро «реалияҳо» меноманд.
- Мафҳумҳои рӯзгор ва ғизо: Калимаҳое ба монанди «кӯрпача», «дастурхон», «ош», «қурутоб», «суманак». Инҳоро аксар вақт тавассути транслитератсия (курпача, дастархан, курутоб) бо тавзеҳоти иловагӣ ё тасвирӣ тарҷума мекунанд.
- Муносибатҳои хешутаборӣ: Дар забони тоҷикӣ барои амак, тағо, хола ва амма калимаҳои алоҳида мавҷуданд, дар ҳоле ки дар забони русӣ танҳо ду калимаи «дядя» ва «тётя» истифода мешаванд. Тарҷумон бояд дар сурати муҳим будани контекст, ин фарқиятро бо калимаҳои иловагӣ (брат отца, сестра матери) нишон диҳад.
- Ибораҳои эҳтиром ва хушмуомилагӣ: Ибораҳои ба монанди «саломат бошед», «хонаобод бошед», «хуш омадед». Тарҷумаи таҳтиллафзии онҳо метавонад дар забони русӣ аҷиб ё нофаҳмо намояд, бинобар ин ёфтани муодилҳои функсионалӣ лозим аст.
Мушкилоти асосии тарҷумонон ва роҳҳои пешгирии онҳо
Яке аз мушкилоти бузургтарин барои тарҷумонон, хусусан барои онҳое, ки дузабона (билингв) ҳастанд, таъсири як забон ба забони дигар (интерференсия) мебошад. Ин боиси пайдоиши «русӣ-тоҷикӣ» ё баръакс сохторҳои сунъӣ мегардад.
Барои пешгирӣ кардани ин мушкилот, риояи қоидаҳои зерин зарур аст:
- Худдорӣ аз тарҷумаи калима ба калима: Ҳангоми хондани ҷумлаи тоҷикӣ, аввал маънои умумии онро дарк кунед ва сипас он маъноро бо истифода аз сохторҳои хоси забони русӣ аз нав созед.
- Истифодаи дурусти пешояндҳо ва падежҳо: Масалан, пешоянди тоҷикии «дар» метавонад дар забони русӣ вобаста ба контекст ба «в», «на», «при» ё «у» табдил ёбад. Интихоби нодуруст маъноро халалдор месозад.
- Таваҷҷуҳ ба синонимҳо: Забони русӣ аз нигоҳи синонимҳо ва нозукиҳои маъноии калимаҳо хеле бой аст. Барои як калимаи тоҷикӣ (масалан, «зебо») дар забони русӣ вобаста ба контекст метавонад «красивый», «прекрасный», «живописный», «великолепный» ё «прелестный» истифода шавад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои баланд бардоштани сифати тарҷума
Барои он ки тарҷумаҳои шумо ҳамеша дар сатҳи касбӣ бошанд ва ба талаботи муосири хонандагон ҷавобгӯ бошанд, тавсияҳои зеринро иҷро кунед:
Мутолиаи пайваста: Барои бой кардани захираи луғавӣ ва дарки услубҳои мухталиф, мунтазам адабиёти бадеӣ ва илмиро ба ҳарду забон мутолиа намоед. Ин ба шумо кӯмак мекунад, ки сохторҳои табиии ҷумлаҳоро дар хотир нигоҳ доред.
Кор бо луғатҳои тахассусӣ: Ҳангоми тарҷумаи матнҳои техникӣ, ҳуқуқӣ ё тиббӣ танҳо ба луғатҳои умумӣ такя накунед. Луғатҳои соҳавӣ ва истилоҳоти муосирро истифода баред, то истилоҳот дақиқ интиқол дода шаванд.
Таҳрир ва такмил: Пас аз анҷоми тарҷума, матнро ҳатман якчанд соат ё як рӯз канор гузоред ва сипас онро бо диққат хонед. Ин усул барои ёфтани хатогиҳои сабкӣ ва сохторӣ хеле муфид аст. Агар имкон бошад, матни ниҳониро ба муҳаррири русзабон нишон диҳед.
Дар ниҳоят, тарҷумаи муваффақ аз тоҷикӣ ба русӣ санъатест, ки на танҳо дониши забонӣ, балки фаҳмиши амиқи фарҳангӣ ва кӯшиши пайвастаро талаб мекунад. Бо риояи усулҳои зикршуда ва таҳлили доимии матнҳо, ҳар як тарҷумон метавонад сатҳи касбии худро баланд бардорад ва матнҳои босифат пешниҳод намояд.