די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף לעטיש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן איינציקע לינגוויסטישע און קולטורעלע בריק צווישן צוויי אינטערעסאַנטע שפּראַך-וועלטן. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע יסודות, טרעפֿט זיך דאָ מיט לעטיש, איינע פֿון די צוויי לעבעדיקע באַלטישע שפּראַכן (צוזאַמען מיט ליטוויש). כאָטש ביידע שפּראַכן געהערן צו דער אינדאָ-אייראָפּעיִשער משפּחה, זענען זייערע גראַמאַטישע און לעקסיקאַלישע סטרוקטורן היפּש פֿאַרשיידן, וואָס מאַכט דעם פּראָצעס פֿון איבערזעצונג קאָמפּליצירט און פֿאָדערט אַ הויך מאָס פֿון פּראָפֿעסיאָנעלער פֿיייקייט. דער דאָזיקער פֿירער באַטראַכט די הויפּט-אַרויספֿאָדערונגען פֿון דעם איבערזעצונג-פּראָצעס, די גראַמאַטישע ניואַנסן און גיט פּראַקטישע עצות ווי אַזוי צו שאַפֿן אַ פּינקטלעכע און נאַטירלעכע איבערזעצונג פֿאַרן לעטישן לייענער.
היסטאָרישער הינטערגרונט: ייִדן אין לעטלאַנד
כּדי צו פֿאַרשטיין די טיפֿערע פֿאַרבינדונג צווישן די שפּראַכן, מוז מען געדענקען די היסטאָרישע באַגעגענישן אין דעם באַלטישן ראַיאָן. ייִדן האָבן געלעבט אין לעטלאַנד פֿאַר יאָרהונדערטער, ספּעציעל אין די געגנטן פֿון קורלאַנד (Kurzeme) און ליפֿלאַנד (Vidzeme). די ייִדיש-רעדנדיקע באַפֿעלקערונג אין די דאָזיקע ערטער האָט אַנטוויקלט אַן אייגענעם דיאַלעקט – קורלאַנדער ייִדיש. דער דאָזיקער דיאַלעקט איז געווען שטאַרק באַאײַנפֿלוסט פֿון דער דײַטשישער שפּראַך און האָט אויך אײַנגעזאַפּט געוויסע לעטישע ווערטער און אויסדרוקן. דעריבער, ווען מען אַרבעט מיט היסטאָרישע טעקסטן אָדער מעמואַרן פֿון באַלטישע ייִדן, מוז דער איבערזעצער זײַן ספּעציעל אכטונגספֿול אויף די דאָזיקע לאָקאַלע לעקסיקאַלישע און פֿאָנעטישע שטריכן, וואָס קענען פֿירן צו אַ גוטער רעקאָנסטרוקציע פֿון דעם אָריגינאַל אויף לעטיש.
סינטאַקס און וואָרט-סדר: פֿון V2 צו בויגעוודיקייט
איינער פֿון די יסודותדיקע אונטערשיידן צווישן ייִדיש און לעטיש ליגט אין דעם סינטאַקסישן בנין פֿון די זאַצן. ייִדיש פֿאָלגט די גערמאַנישע V2-רעגל (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דאָס געבויגענע ווערב מוז קומען אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ. דאָס קען שאַפֿן אַ שטרענגע קאָנסטרוקציע וווּ דער סוביעקט אָדער אַנדערע זאַצאַנפֿאַנגען באַשטימען די פּאָזיציע פֿונעם ווערב. לעטיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, ניצט אַ סך מער בויגעוודיקן וואָרט-סדר. כאָטש דער נאָמינאַלער און פֿאַרשפּרייטער וואָרט-סדר אין לעטיש איז SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט), קען דאָס ווערב אָדער דער אָביעקט זיך באַוועגן לויט דעם טעמאַטישן פֿאָקוס פֿון דעם זאַץ.
בעת דעם איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף לעטיש, מוז דער ספּעציאַליסט זיך באַפֿרײַען פֿון דעם שטרענגען ייִדישן וואָרט-סדר און אויספֿאָרעמען דעם לעטישן זאַץ אַזוי, אַז ער זאָל קלינגען אידיאָמאַטיש און נאַטירלעך. אַ פּשוטע קאַלקירונג (וואָרט-בײַ-וואָרט איבערזעצונג) פֿירט אָפֿט מאָל צו אומנאַטירלעכע לעטישע פֿראַזעס וואָס קלינגען שטײַף און גערמאַניש, וואָס איז פֿרעמד פֿאַרן לעטישן אויער. עס איז וויכטיק צו פֿאַרשטיין די לאָגישע באַציִונג צווישן די זאַצטיילן און זיי איבערבויען לויט די נאָרמעס פֿון דער לעטישער ליטעראַרישער שפּראַך.
דער מאָרפֿאָלאָגישער קאָנטראַסט: אַרטיקלען און דעקלינאַציעס
ייִדיש ניצט אַ סיסטעם פֿון באַשטימטע אַרטיקלען ("דער", "די", "דאָס") און אומבאַשטימטע אַרטיקלען ("אַ", "אַן") צו באַצייכענען די גראַמאַטישע מין (זכר, נקבה, נייטראַל), צאָל (איינצאָל, מערצאָל) און פֿאַל (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו, געניטיוו) פֿון נאָמען. לעטיש פֿאַרמאָגט בכלל נישט קיין אַרטיקלען. דאָס קען שאַפֿן קאָנפֿוזיע בײַם איבערזעצן ספּעציפֿישע באַגריפֿן וווּ די באַשטימקייט שפּילט אַ וויכטיקע סעמאַנטישע ראָלע.
אין לעטיש ווערט די באַשטימקייט אויסגעדריקט דורך ספּעציפֿישע ענדונגען פֿון די אַדיעקטיוון. עס זענען פֿאַראַן דעפֿיניטיווע און אינדעפֿיניטיווע אַדיעקטיוו-ענדונגען (למשל: "liels nams" – אַ גרויס הויז, אָבער "lielais nams" – דאָס גרויסע הויז). דער איבערזעצער מוז אכטונג געבן אויף די דאָזיקע גראַמאַטישע ניואַנסן כּדי נישט צו פֿאַרלירן דעם אָריגינעלן באַדײַט פֿונעם טעקסט. דערצו האָט לעטיש זיבן פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, געניטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו, אינסטרומענטאַל, לאָקאַטיוו, און וואָקאַטיוו), בשעת ייִדיש ניצט הײַנט מערסטנס דרײַ אָדער פֿיר פֿאַלן, און די דאָזיקע פֿאַלן ווערן אָפֿט מאָל אָנגעוויזן דורך פּרעפּאָזיציעס אלא ווי מאָרפֿאָלאָגישע ענדונגען. דער דורכגאַנג פֿון ייִדישע פּרעפּאָזיציעס צו לעטישע לאָקאַטיוו- אָדער דאַטיוו-קאָנסטרוקציעס פֿאָדערט אַ טיפֿע און פּינקטלעכע גראַמאַטישע קענטשאַפֿט.
די ראָלע פֿון לשון-קודש און סלאַווישע עלעמענטן
ייִדיש איז אַ פֿילשפּראַכיקער סינטעז. איינער פֿון די גרעסטע סודות פֿון ייִדישן נוסח איז די אינטעגראַציע פֿון העברעיִשע און אַראַמישע ווערטער (לשון-קודש), ווי אויך אַ היפּשע צאָל סלאַווישע (רוסישע, פּוילישע, אוקראַיִנישע) לעקסיקאַלישע עלעמענטן. ביים איבערזעצן קיין לעטיש, קענען די דאָזיקע עלעמענטן שאַפֿן ערנסטע מניעות, ווײַל לעטיש איז אַ באַלטישע שפּראַך וואָס האָט נישט קיין דירעקטע קשרים מיט סעמיטישע שפּראַכן, און אירע סלאַווישע השפּעות זענען אַנדערש קולטורעל פֿאָרמירט.
למשל, ווי אַזוי זאָל מען איבערזעצן ייִדישע קולטורעלע באַגריפֿן ווי "חוצפּה", "שלימזל", אָדער "נחת"? אויף לעטיש קען מען פּרוּוון געפֿינען עקוויוואַלענטן: "חוצפּה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "bezkaunība" (פֿרעכקייט) אָדער "drosme" (מוט) לויט דעם קאָנטעקסט; פֿאַר "שלימזל" קען מען ניצן "neveiksminieks" (אַן אומגליקלעכער מענטש) אָדער "bēdu brālis"; פֿאַר "נחת" קען מען ניצן "gandarījums" (צופֿרידנקייט) אָדער "lepnums" (שטאָלץ), אָבער קיין איינער פֿון די דאָזיקע ווערטער גיט נישט איבער די גאַנצע קולטורעלע און עמאָציאָנעלע וואָג פֿון די ייִדישע ווערטער. דער איבערזעצער מוז דעריבער פֿאַרשטיין דעם קאָנטעקסט זייער גוט און מאָל צוגעבן אַ קורצע דערקלערונג פֿאַרן לעטישן לייענער.
צײַטן און ווערבאַלע אַספּעקטן
ייִדיש ניצט אַ גאַנץ פּשוטע צײַט-סיסטעם פֿאַר ווערבן, מיט אַ שטאַרקן פֿאָקוס אויף אַנאַליטישע קאָנסטרוקציעס (למשל, די פֿאַרגאַנגענהייט ווערט כּמעט תּמיד געבויט מיט די הילפֿסווערבן "האָבן" אָדער "זײַן"). לעטיש, ווידער, פֿאַרמאָגט סײַ פּשוטע צײַטן און סײַ קאָמפּליצירטע צײַטן (saliktie laiki), ווי אויך אַ סך ווערבאַלע פּרעפֿיקסן וואָס ענדערן דעם אַספּעקט פֿון דער אַקציע (פּערפֿעקטיוו קעגן אימפּערפֿעקטיוו, ענלעך צו סלאַווישע שפּראַכן).
ביים איבערזעצן אַ ווערב פֿון ייִדיש, מוז מען פֿאַרשטיין צי די אַקציע איז אָנגעהאַלטן אָדער איין-מאָליק, און אויסקלײַבן דעם פּאַסיקן לעטישן פּרעפֿיקס. פֿאַר אַ סך ייִדישע ווערבן וואָס ניצן די סלאַווישע פּרעפֿיקסן ("ענט-", "פֿאַר-", "אָפּ-"), איז פֿאַראַן אַן עקוויוואַלענטער פּרעפֿיקס-סיסטעם אין לעטיש (ווי "aiz-", "pār-", "no-"). די דאָזיקע פֿיייקייט צו באַשטימען דעם אַספּעקט פֿון ייִדישן קאָנטעקסט און אים איבערצוגעבן אויף לעטיש איז אַ סימן פֿון אַ הויך-פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצונג וואָס האַלט דעם פּינקטלעכן טעמפּאָ פֿון דער דערציילונג.
לאָקאַליזאַציע און קולטורעלע ניואַנסן
ייִדיש איז טיף פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער טראַדיציע, רעליגיע, און דעם מזרח-אייָראָפּעיִשן לעבנסשטייגער. לעטיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז לאַנגע יאָרן געווען אונטער דעם אײַנפֿלוס פֿון דײַטשישן לוטעראַניזם און שפּעטער רוסישן קולטור-אָקופּאַציע, מיט אַ שטאַרקער באַציִונג צו נאַטור און פֿאָלקלאָר. ביים איבערזעצן ליטעראַטור אָדער היסטאָרישע דאָקומענטן, מוז דער איבערזעצער מאַכן אַ ברירה צווישן צוויי איבערזעצונג-סטראַטעגיעס: פֿרעמדקייט (Foreignization), דאָס הייסט האַלטן די ייִדישע באַגריפֿן און ניצן טראַנסליטעראַציע מיט באַמערקונגען (למשל, שרײַבן "šolets" אָדער "kūgeļi" פֿאַר קוגל), אָדער היים-באַקאַנטקייט (Domestication), וואָס מיינט געפֿינען עפּעס ענלעכס אין דער לעטישער קולטור. פֿאַר די בעסטע רעזולטאַטן, איז כּדאַי צו פֿאַרבינדן ביידע מעטאָדן – איבערצוגעבן קולטורעלע באַגריפֿן מיט דערקלערונגען אין די פֿוסנאָטעס אָדער אין אַ גלאָסאַר פֿאַרן לעטישן לייענער.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
די פֿאָלגנדיקע עצות וועלן העלפֿן צוגרייטן אַן אויסגעצייכענטע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף לעטיש:
- פֿאָרשן די עטימאָלאָגיע פֿון די ווערטער: אויב איר טרעפֿט אַן אומבאַקאַנט וואָרט אין ייִדיש, געפֿינען צי עס קומט פֿון דײַטשיש, העברעיִש אָדער אַ סלאַווישער שפּראַך. דאָס וועט אײַך העלפֿן פֿאַרשטיין דעם פּינקטלעכן באַדײַט און געפֿינען דעם בעסטן לעטישן עקוויוואַלענט.
- נאָכפֿאָלגן די פֿאַל-קאָנסטרוקציעס: היט זיך פֿון דירעקטע איבערזעצונגען פֿון ייִדישע פּרעפּאָזיציעס. ניצט לעטישע לאָקאַטיוו פֿאַלן וווּ עס איז נויטיק (למשל, "אין גאַס" - "uz ielas", נישט "ielā").
- ניצן פֿאַרלעסלעכע רעפֿערענץ-מקורות: ניצט די גרויסע ייִדישע ווערטערביכער (ווי די פֿון ניבאָרסקי אָדער באָראָכאָוו) און לעטישע אַקאַדעמישע לעקסיקאָנס פֿאַר הײַנטיקע סינאָנימען.
- רעדאַקטירן מיט אַ מוטער-שפּראַך רעדאַקטאָר: שטענדיק געבן דעם לעטישן טעקסט צו אַ לעטישן לינגוויסט וואָס קען די נאַטירלעכע מעלאָדיע פֿון דער באַלטישער שפּראַך צו פֿאַרזיכערן הויך-קוואַליטעט פֿאַרן ענד-נוצער.