Ma kēia au o ka launa like ʻana o ke ao holoʻokoʻa, ua lilo ka unuhi ʻōlelo i mea koʻikoʻi no ka hoʻopili ʻana i nā poʻe o nā lāhui like ʻole. ʻO kekahi o nā huakaʻi unuhi hoihoi loa a paʻakikī hoʻi, ʻo ia ka unuhi ʻana ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi—he ʻōlelo ʻAukekelonesia (Austronesian) nona nā kumu ma ka Pākīpika—a me ka ʻōlelo Tieka (Czech)—he ʻōlelo Solawika Komohana (West Slavic) no ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-Europa. He ʻelua ʻōlelo kēia i hoʻokaʻawale ʻia e ke kai hohonu a me nā kaʻina mōʻaukala kaʻawale loa, akā naʻe, hiki ke hoʻohui ʻia ma o ke akamai a me ka haʻahaʻa o ka mea unuhi. E hōʻike ana kēia ʻatikala i nā loina, nā mīkini kalamela koʻikoʻi, nā pilikia o ke kaona, a me nā kōkua pono no ka poʻe unuhi e makemake nei e mālama i ka ʻoiaʻiʻo o nā ʻōlelo ʻelua.
Ke Kūkulu ʻAna i Alahaka ma waena o nā ʻOhana ʻŌlelo ʻElua
Aia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ka ʻohana ʻōlelo Polenekia. He ʻōlelo ia i kaulana no ka liʻiliʻi o kona pīʻāpā—he ʻumikūmākolu wale nō huapalapala me ke kahakō a me ka ʻokina—akā naʻe, he hohonu loa ka manaʻo o kona mau huaʻōlelo ma o ka pili ʻana i ka pōʻaiapili. Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ka ʻōlelo Tieka, he ʻōlelo ia nona ka pīʻāpā Lākina me nā hōʻailona kikoʻī he nui (me nā háček a me nā čárka). He ʻōlelo hoʻololi huaʻōlelo (inflected language) ka ʻōlelo Tieka, kahi e loli ai ke kino o ka huaʻōlelo e like me kāna hana ma ka hopunaʻōlelo. ʻO kēia kūlana kaʻawale ka mea mua e pono ai ka mea unuhi e hoʻokele me ke akahele. ʻAʻohe hiki ke unuhi wale i kēlā me kēia huaʻōlelo me ka noʻonoʻo ʻole i ke kumu o ka hopunaʻōlelo.
Nā ʻAno Kūlana Analula a me ke Kaʻina Huaʻōlelo
He mea koʻikoʻi ka hoʻomaopopo ʻana i ke kaʻina hana o ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana pinepine ʻia ke analula VSO (Verb-Subject-Object). ʻO ke ʻano o ia mea, ʻo ka haʻihana (verb) ka mea mua, a laila ka mea nāna ka hana (subject), a ukali ʻia e ka mea i hana ʻia (object). E laʻana: "Ua kūkulu ke kumu i ke kula." Eia naʻe, ma ka ʻōlelo Tieka, ʻo ke analula SVO (Subject-Verb-Object) ka mea maʻamau, akā hiki ke loli ke kaʻina e hōʻike ai i ka mea nui o ka hopunaʻōlelo (emphasis). Ke hoʻololi ʻia kahi hopunaʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Tieka, pono e wāwahi piha ʻia ke kūlana kumu a kūkulu hou ʻia ma ka ʻaoʻao o ka hopunaʻōlelo Tieka me ka nalowale ʻole o ka manaʻo kumu.
Nā Hihia ʻŌlelo ʻEhiku o ka ʻŌlelo Tieka me nā ʻAmi Hawaiʻi
ʻO kekahi o nā ʻokoʻa nui loa ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, ʻo ia ke ʻano o ka hōʻike ʻana i ka pilina ma waena o nā inoa a me nā haʻihana. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia nā ʻami (prepositions) he nui e like me "i", "ma", "no", "a", "e", a me "mai". Ma ka ʻōlelo Tieka naʻe, ʻaʻohe ʻami maʻalahi wale nō e hana i kēia hana; hoʻohana lākou i nā hihia inoa (pád) ʻehiku. ʻO ia hoʻi, e loli ana ka hope o ka inoa e like me kona kūlana: ʻo ka inoa (nominative), ke kumu (genitive), ka hāʻawi (dative), ka hopena (accusative), ka hea (vocative), ka wahi (locative), a me ka mea hana (instrumental). Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo leʻa i ka hana a ka ʻami Hawaiʻi ma ka hopunaʻōlelo i hiki ai ke koho i ka hihia kūpono ma ka ʻōlelo Tieka. He hana paʻakikī kēia no ka poʻe i maʻa wale i ka ʻōlelo Hawaiʻi, no ka mea he pono e aʻo hohonu i ke kalamela Tieka.
Nā Hopeinoa: Ka Helu Papalua a me ka Hōʻike Pilina
Loaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi kekahi ʻōnaehana hopeinoa (pronoun system) waiwai loa. Aia he helu papalua (dual number) e like me "kāua" (ʻo ʻoe a me au) a me "māua" (ʻo wau a me kekahi mea ʻē aʻe, ʻaʻole ʻo ʻoe), a aia hoʻi ke koho no ka helu nui me ka hōʻoia o ke komo pū ʻana o ka mea lohe (inclusive vs. exclusive). ʻAʻohe helu papalua kūhelu i loko o ka ʻōlelo Tieka o kēia wā, a ʻaʻohe hoʻi ʻokoʻa ma waena o ke komo a me ke komo ʻole o ka mea lohe i ka huaʻōlelo "we" (my). No laila, i ka unuhi ʻana i ka huaʻōlelo "kāua", inā unuhi wale ʻia ʻo "my", e nalowale ana ka manaʻo kikoʻī o ka poʻe ʻelua wale nō. Pono ka mea unuhi e hoʻohui i nā huaʻōlelo wehewehe e like me "my dva" (kāua ʻelua) i mea e hōʻike ai i kēlā pilina hohonu.
Ka Unuhi ʻAna i ka Hono o ke Kaona a me ka Localization
He ʻōlelo moʻomeheu ka ʻōlelo Hawaiʻi oiai e paʻa ana ka hohonu o ka ʻike ma o ke "kaona" (manaʻo hūnā). ʻO nā huaʻōlelo e like me "Aloha", "Mana", "Pono", a me "ʻĀina", he hohonu ko lākou ʻano a pili pili loa i ke ola o ka poʻe Hawaiʻi. Inā e unuhi pololei ʻia kēia mau huaʻōlelo me ka hoʻohana ʻana i nā huaʻōlelo maʻamau o ka ʻōlelo Tieka, e like me ka unuhi ʻnana iā "Aloha" he "láska" (aloha/love) wale nō, e nalowale ana ka ʻuhane o ka huaʻōlelo. Pono ka mea unuhi e hoʻohana i ke kaʻina hana "localization" (ka hoʻololi kūloko ʻana). ʻO ia hoʻi, i kekahi manawa e pono ke mālama ʻia ka huaʻōlelo Hawaiʻi kumu me ka hoʻohui ʻana i kekahi wehewehe pōkole ma lalo o ka ʻatikala, a i ʻole ke koho ʻana i nā huaʻōlelo Tieka e lawe ana i ke ʻano poetic a me ka hohonu.
Nā Hōʻailona Kikoʻī o ka Palapala a me ka Hopuna Leo
He mea nui nā hōʻailona kikoʻī ma nā ʻōlelo ʻelua. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia ke kahakō a me ka ʻokina. E laʻana, he ʻokoʻa ka "kalo" (taro) mai ka "kālō" (kalo nui). Pēlā nō ma ka ʻōlelo Tieka, hoʻohana ʻia nā háček a me nā čárka no ka hoʻololi ʻana i ka leo a me ka lōʻihi o ke kani. ʻO ka huaʻōlelo "být" (e lilo/e ola) he ʻokoʻa ia mai ka "byt" (keʻena noho). I ka unuhi ʻana ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, ʻo ke kuhihewa ʻana i kahi hōʻailona liʻiliʻi hiki ke hoʻololi loa i ke ʻano o ka hopunaʻōlelo. Pono ka mea unuhi e makaʻala loa a e hana me ka pololei loa ma ka ʻaoʻao o ka palapala.
Nā Kōkua Pono no ka Mea Unuhi ma waena o ka ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka ʻŌlelo Tieka
I mea e loaʻa ai ka heluhelu maikaʻi loa a me ka pololei loa o kāu unuhi ʻana, e hahai i kēia mau manaʻo kōkua:
- E Noʻonoʻo i ka Pōʻaiapili: E heluhelu pinepine i ka pauku holoʻokoʻa ma mua o ka hoʻomaka ʻana e unuhi. E ʻimi i ke kumu o ka manaʻo ma mua o ke koho wale ʻana i nā huaʻōlelo pākahi.
- E Nānā i nā Puke Wehewehe hilinaʻi ʻia: Mai hoʻohana wale i nā mīkini unuhi ma ka pūnaewele. E nānā i nā puke wehewehe ʻōlelo mana a ka poʻe loea e like me ka puke wehewehe a Pukui a me Elbert no ka ʻōlelo Hawaiʻi, a me ka puke wehewehe a ka ÚJČ (Institute of the Czech Language) no ka ʻōlelo Tieka.
- E Hoʻohana i ka Poʻe Mākaukau: Inā hiki, e noi i kekahi hoa ʻōlelo makuahine Tieka e heluhelu i kāu hana e hōʻoia ai he maʻamau a he kūpono ka holo ʻana o ka ʻōlelo.
- E Mālama i ka Leo o ka Palapala: E mālama i ke ʻano o ka palapala kumu (inā paha he palapala kūhelu, he moʻolelo kaʻao, a he palapala kālaiʻike paha) ma o ke koho ʻana i nā huaʻōlelo kūpono.
ʻO ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Tieka, he huakaʻi ia o ka naʻauao e hoʻohui ana i ka Moana Pākīpika me ka puʻuwai o ʻEuropa. He hana e pono ai ke ahonui, ka noiʻi hohonu, a me ka mahalo nui i nā moʻomeheu ʻelua. Ma o ka mālama ʻana i nā lula o ke kalamela a me ka hohonu o ka ʻuhane o ka ʻōlelo kumu, e hiki ai iā kākou ke hoʻolaha aku i ka nani o ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka honua holoʻokoʻa, a e wehe i nā puka hou no ke kuʻikahi kanaka.