Հայերենից ռուսերեն թարգմանության դերը և արդիականությունը
Հայերենից ռուսերեն թարգմանությունը պատմականորեն եղել և մնում է ամենապահանջված ուղղություններից մեկը թարգմանչական ոլորտում: Հաշվի առնելով երկու երկրների միջև առկա սերտ մշակութային, տնտեսական, քաղաքական և գիտական կապերը՝ որակյալ թարգմանության անհրաժեշտությունը զգացվում է կյանքի բոլոր բնագավառներում: Սակայն, չնայած երկու լեզուների երկարամյա համակեցությանը, հայերենից ռուսերեն թարգմանչական գործընթացը լի է բազմաթիվ բարդություններով և նրբություններով, որոնք պահանջում են ոչ միայն լեզվական գերազանց գիտելիքներ, այլև երկու ժողովուրդների մշակութային կոդերի խորը ընկալում:
Քերականական և կառուցվածքային տարբերությունների հաղթահարումը
Հայերենը և ռուսերենը պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, սակայն ունեն լիովին տարբեր կառուցվածքային և տիպաբանական առանձնահատկություններ: Հայերենը կցական (ագլյուտինատիվ) լեզվի տարրերով թեքական լեզու է, մինչդեռ ռուսերենը վառ արտահայտված սինթետիկ-թեքական լեզու է: Այս հանգամանքը ծնում է մի շարք քերականական տարբերություններ, որոնցից հիմնականներն են՝
- Հոլովական համակարգը և նախդիրները․ Հայերենն ունի 7 հոլով, իսկ ռուսերենը՝ 6։ Սակայն հիմնական դժվարությունը ոչ թե հոլովների քանակն է, այլ այն, որ ռուսերենում հոլովական իմաստները հաճախ արտահայտվում են նախդիրների միջոցով (предлоги), մինչդեռ հայերենում այդ դերը կատարում են հետադրությունները կամ հոլովական վերջավորությունները։ Օրինակ՝ «սեղանի վրա» կառույցը ռուսերեն թարգմանելիս օգտագործվում է «на столе» նախդրավոր կառույցը, որտեղ նախդիրը պահանջում է հատուկ հոլովական ձև (предложный падеж)։
- Բայի կերպային համակարգը․ Ռուսերենում բայերն ունեն կերպի (вид) հստակ արտահայտված քերականական կարգ՝ կատարյալ (совершенный) և անկատար (несовершенный)։ Հայերենում բայի կերպային իմաստները հիմնականում արտահայտվում են ժամանակաձևերի և բայական հարացույցի միջոցով։ Թարգմանչի համար կարևորագույն խնդիր է ճիշտ ընտրել ռուսերեն բայի կերպային զույգը, որպեսզի ճշգրտորեն փոխանցվի գործողության ավարտվածությունը կամ տևականությունը։
- Հոդերի համակարգը․ Ռուսերենում բացակայում է որոշյալ և անորոշ հոդերի քերականական կարգը, որը հայերենում արտահայտվում է «ն» կամ «ը» վերջավորություններով, ինչպես նաև «մի» դերանվամբ։ Թարգմանելիս պետք է ուշադիր լինել համատեքստին՝ որոշյալության իմաստը ռուսերենում ճշգրիտ հասցնելու համար, ինչը երբեմն պահանջում է ցուցական դերանունների (этот, тот) կամ լրացուցիչ բառերի կիրառում։
- Բառերի կարգը նախադասության մեջ․ Թեև երկու լեզուներում էլ բառերի դասավորությունը համեմատաբար ազատ է, հայերենում առկա է հստակ միտում՝ լրացումը նախադասելու լրացյալին։ Ռուսերենում շարադասությունն ավելի ճկուն է, սակայն ոչ ճիշտ դասավորությունը կարող է հանգեցնել իմաստային շեշտադրումների փոփոխության (ակտուալ անդամատում)։
Բառապաշարային և ոճական առանձնահատկությունները
Հայերենից ռուսերեն թարգմանության հաջորդ կարևորագույն փուլը բառային ճշգրտության և ոճական համապատասխանության ապահովումն է: Հայերենին բնորոշ են բարդ բառերի առատությունը և պատկերավոր մտածողությունը, որոնք ռուսերենում հաճախ պահանջում են նկարագրական թարգմանություն կամ համապատասխան հոմանիշների որոնում:
Մշակութային իրողությունների (ռեալիաներ) թարգմանությունը ևս առանձնակի մոտեցում է պահանջում: Ազգային խոհանոցին, կենցաղին, ավանդույթներին վերաբերող բառերը («խաշ», «լավաշ», «դուդուկ», «տարազ») ռուսերեն տեքստում կարող են ներկայացվել տառադարձությամբ (транслитерация)՝ անհրաժեշտության դեպքում ծանոթագրություններով կամ տեքստում տրվող համառոտ բացատրությամբ:
Առանձնակի ուշադրության է արժանի «թարգմանչի կեղծ ընկերներ» (ложные друзья переводчика) երևույթը։ Օրինակ, հայերեն «գաղութ» բառը սփյուռքահայ համայնքների համատեքստում թարգմանելիս չպետք է օգտագործել ռուսերեն «колония» բառը, քանի որ այն կարող է ընկալվել բացասական կամ պատժիչ իմաստով։ Այստեղ ավելի տեղին է կիրառել «община» կամ «диаспора» տարբերակները։
Բացի այդ, դարձվածքների և կայուն կապակցությունների թարգմանությունը երբեք չպետք է լինի բառացի: Օրինակ, հայերեն «ցավդ տանեմ» հանրահայտ արտահայտությունը բառացի թարգմանելու դեպքում կկորցնի իր ողջ հուզական և մշակութային արժեքը. այն պետք է թարգմանվի համատեքստից կախված՝ փոխանցելով մտերմության, կարեկցանքի կամ սիրո համապատասխան երանգը ռուսերենի համընկնող արտահայտությունների միջոցով:
Արդյունավետ խորհուրդներ հայ-ռուսերեն թարգմանիչներին
Որակյալ և բնական հնչողությամբ թարգմանություն ստանալու համար մասնագետներին խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ սկզբունքներին․
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից (կալկաներից)․ Մտքի կառուցումը պետք է համապատասխանի ռուսաց լեզվի ոճական և շարահյուսական նորմերին: Եթե նախադասությունը հայերենում հնչում է գեղեցիկ և բնական, ապա նույն կառուցվածքով ռուսերեն թարգմանությունը կարող է անախորժ թվալ ռուսախոս ընթերցողին։
- Ուշադրություն դարձրե՛ք սեռի (gender) կարգին․ Հայերենում քերականական սեռի կարգը բացակայում է: Դերանունների («նա») և գոյականների թարգմանության ժամանակ պետք է շատ զգոն լինել՝ համատեքստից ճիշտ որոշելու համար գործող անձի սեռը (он, она, оно) և համապատասխանեցնել բայական ձևերն ու ածականները։
- Օգտագործե՛ք մասնագիտական բառարաններ և ռեսուրսներ․ Մի՛ սահմանափակվեք միայն ընդհանուր երկլեզվյան բառարաններով: Օգտագործեք ռուսերենի բացատրական, հոմանիշների և համատեքստային բառարանները (օրինակ՝ Reverso Context, Multitran)՝ առավել ճշգրիտ բառապաշար ընտրելու համար:
- Կատարե՛ք խմբագրում երկրորդական հայացքով․ Թարգմանությունն ավարտելուց հետո թույլ տվեք տեքստին «հանգստանալ», ապա կարդացեք այն միայն ռուսերեն՝ առանց բնագրին նայելու: Սա կօգնի նկատել ոչ բնական ձևակերպումները և ոճական անհարթությունները։
- Համատեքստի և լսարանի հաշվառում․ Թարգմանությունը սկսելուց առաջ հստակեցրեք, թե ով է լինելու վերջնական ընթերցողը։ Գեղարվեստական գրականության, տեխնիկական փաստաթղթերի կամ մարքեթինգային նյութերի թարգմանությունը պահանջում է տարբեր գործիքակազմեր։ Մարքեթինգային տեքստերում կարևոր է փոխանցել հուզական լիցքը, մինչդեռ իրավաբանական կամ բժշկական թարգմանություններում առաջնայինը ճշգրտությունն է և տերմինների միատեսակությունը։
Եզրակացություն և ամփոփում
Հայերենից ռուսերեն թարգմանությունը պարզապես բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի բառերով. դա երկու տարբեր մտածողությունների և մշակույթների կամրջումն է: Պրոֆեսիոնալ թարգմանիչը պետք է մշտապես կատարելագործի իր գիտելիքները, զգա լեզվական նուրբ երանգները և կարողանա ճկունորեն արձագանքել յուրաքանչյուր տեքստի առանձնահատկությանը: