Даяаршил эрчимжиж буй өнөө үед олон улсын харилцаа, аялал жуулчлал, бизнес болон соёлын солилцооны хүрээнд Монгол хэлнээс Хорват хэл рүү орчуулах хэрэгцээ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байна. Хэдийгээр эдгээр хоёр хэл нь газар зүйн байршил, түүхэн соёлын хувьд тэс өөр ертөнцийг төлөөлдөг ч орчуулагчийн ур чадвар, нарийн мэдрэмжийн ачаар хоорондоо гүүр болон холбогддог билээ. Алтай язгуурын залгамал шинжтэй Монгол хэл болон Энэтхэг-Европ язгуурын Славян салбарын Хорват хэлний хооронд орчуулга хийх нь зөвхөн үг хөрвүүлэх ажил биш, харин сэтгэлгээний болон бүтцийн эрс ялгаатай хоёр тогтолцоог уялдуулах урлаг юм. Энэхүү нийтлэлээр бид Монгол-Хорват орчуулгын явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, хэл шинжлэлийн нарийн онцлогууд болон чанартай орчуулга хийхэд туслах мэргэжлийн зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно. Мөн энэхүү мэдээлэл нь хорват хэлнээс монгол хэл рүү орчуулах чиглэлээр ажиллаж буй залуу орчуулагчдад ч чухал гарын авлага болно гэдэгт итгэлтэй байна.
1. Өгүүлбэрийн бүтцийн ялгаа: SOV-оос SVO-рүү шилжих нь
Монгол ба Хорват хэлний хамгийн эхний бөгөөд хамгийн том ялгаа нь өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал буюу синтаксийн бүтэц юм. Монгол хэл нь "Өгүүлэгдэхүүн - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн хатуу бүтэцтэй бөгөөд үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог. Харин Хорват хэл нь "Өгүүлэгдэхүүн - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун" (Subject-Verb-Object буюу SVO) гэсэн үндсэн бүтэцтэй байдаг бөгөөд өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал арай уян хатан байдаг.
Жишээ нь:
- Монгол хэлээр: "Би өнөөдөр Хорват хэлний шинэ толь бичиг худалдаж авсан." (Би [S] + толь бичиг [O] + худалдаж авсан [V])
- Хорват хэлээр: "Danas sam kupio novi rječnik hrvatskoga jezika." (Өнөөдөр би худалдаж авсан [V] + шинэ толь бичиг [O])
Орчуулагч нь Монгол өгүүлбэрийг уншиж дуустал утга санаа нь бүрэн тодорхой болдоггүй онцлогийг анхаарч, Хорват хэл рүү хөрвүүлэхдээ өгүүлбэрийн бүтчийг үндсээр нь өөрчлөх шаардлагатай болдог. Хорват хэлний үгсийн дараалал нь тийн ялгалын системээсээ шалтгаалан харьцангуй чөлөөтэй байдаг ч логик дараалал, логик өргөлтийг зөв байрлуулахгүй бол найруулгын хувьд алдаатай, хиймэл сонсогдох аюултай тул өгүүлбэрийн бүтцийг оновчтой өөрчлөх нь орчуулгын амжилтын үндэс юм.
2. Хорват хэлний тийн ялгалын систем ба Монгол хэлний залгамал шинж чанар
Монгол хэл нь залгамал (агглютинатив) хэл бөгөөд үгний үндэс дээр дагавар, нөхцөлүүдийг ар араас нь залган хэрэглэдэг. Үүний зэрэгцээ Монгол хэлэнд найман тийн ялгал байдаг. Харин Хорват хэл нь флектив (хувирал үгт) хэл тул үгийн төгсгөл (флекси) өөрчлөгдөх замаар тийн ялгал, хүйс, тоог нэгэн зэрэг илэрхийлдэг онцлогтой. Хорват хэл нь долоон тийн ялгалтай (Nominativ, Genitiv, Dativ, Akuzativ, Vokativ, Lokativ, Instrumental) бөгөөд нэр үг, тэмдэг нэр, төлөөний үг бүр нь хүйс (эр, эм, саармаг) болон тооноос (ганц, олон) хамааран маш нарийн дүрмийн дагуу хувирдаг.
Монгол хэлэнд дүрмийн хүйсний ангилал байдаггүй тул Хорват хэл рүү орчуулахад энэ нь маш том сорилт болдог. Жишээлбэл, "сайн багш" гэсэн холбоо үгийг Хорват хэл рүү хөрвүүлэхэд тухайн багш нь эрэгтэй (dobar učitelj) эсвэл эмэгтэй (dobra učiteljica) эсэхээс хамааран тэмдэг нэр ба нэр үг хоёулаа өөр өөр хэлбэртэй болно. Орчуулагч контекстийг маш сайн судалж, өгүүлбэрт орж буй этгээдийн хүйсийг зөв тодорхойлох шаардлагатай. Хэрэв хүйсний тохироог буруу хийвэл өгүүлбэр утгагүй болохоос гадина дүрмийн бүдүүлэг алдаа болно.
3. Үйл үгийн байдал (Аспект) ба Цагийн зохицол
Славян төрлийн хэлнүүдийн нэгэн адил Хорват хэлэнд үйл үгийн "байдал" (Грамматикийн аспект) маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хорват хэлний үйл үг бүр нь төгссөн (свршени/perfektiv) болон төгсөөгүй (несвршени/imperfektiv) гэсэн хос хэлбэртэй байдаг. Энэ нь тухайн үйл явц дууссан уу, эсвэл үргэлжилж байна уу гэдгийг илэрхийлдэг.
Монгол хэлний үйл үгийн цаг, байдлын систем нь Хорват хэлнээс өөр логикоор ажилладаг. Тухайлбал, "бичсэн" гэдэг үгийг Хорват хэл рүү орчуулахад тухайн үйлдлийг дуусгаад үр дүн нь гарсан уу (napisao) эсвэл тухайн үед бичиж байсан үйл явцыг чухалчилж байна уу (pisao) гэдгийг нарийн ялгах хэрэгтэй. Хорват хэлний үйл үгийн цагийн хувьд өнгөрсөн цаг (Perfekt, Aorist, Imperfekt), одоо цаг (Prezent), ирээдүй цаг (Futur I, Futur II) зэрэг олон хэлбэрт хуваагддаг бөгөөд тэдгээрийг Монгол хэлний одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагийн нөхцөлүүдтэй оновчтой уялдуулах нь орчуулагчаас өндөр түвшний хэлний мэдлэг, мэдрэмж шаарддаг.
4. Соёлын нутагшуулалт ба Хэлц үгсийн зохицол
Орчуулга нь зөвхөн хэлний шинжлэх ухаан биш, соёл хоорондын харилцаа, мэдээлэл солилцооны талбар юм. Монголчуудын нүүдэлчин ахуй, тал нутгийн соёл, мал аж ахуйтай холбоотой өвөрмөц хэллэг, бэлгэдэл, зүйр цэцэн үгсийг Хорват хэл рүү шууд үгчлэн орчуулах боломжгүй юм. Жишээ нь, "морь шиг зүтгэх" гэсэн хэлцийг шууд орчуулбал Хорват хүнд утгагүй сонсогдох бөгөөд тэдний соёлд тохирох "илжиг шиг ажиллах" (raditi kao magarac) эсвэл үүнтэй төстэй амьтны бэлгэдэл бүхий хэлцээр солих шаардлагатай.
Мөн хоол хүнс, үндэсний хувцас (дээл, айраг, гэр, сууц гэх мэт) зэрэг соёлын бодит бодисуудыг (realia) орчуулахдаа Хорват уншигчдад ойлгомжтой байх үүднээс тайлбар зүүлт хийх, эсвэл олон улсын нэршлийг ашиглан тайлбарлах нь оновчтой байдаг. Түүнчлэн, Хорват улсын Адриатын тэнгисийн эрэг хавийн амьдрал, Газар дундын тэнгисийн соёлтой холбоотой хэллэгүүдийг Монгол хэл рүү хөрвүүлэхэд ч мөн адил соёлын нутагшуулалтыг чадварлаг хийх хэрэгтэй.
5. Чанартай Монгол-Хорват орчуулга хийхэд зориулсан мэргэжлийн зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Хорват хэл рүү орчуулга хийхдээ дараах мэргэжлийн зарчмуудыг баримталбал зохино. Үүнд:
- Утга санааны дагуу орчуулах (Үгчлэхээс татгалзах): Үг нэг бүрийг тус тусад нь толь бичгээс харж орчуулах бус, өгүүлбэрийн ерөнхий санаа, өнгө аясыг бүрэн ойлгож, Хорват хэлний найруулгын зүй тогтолд нийцүүлэн шинээр найруулах хэрэгтэй.
- Эх сурвалж болон контекстийг судлах: Орчуулж буй эх бичвэрийн салбарын мэдлэг (хууль эрх зүй, анагаах ухаан, техник, уран зохиол, эдийн засаг)-ийг эхлээд сайн судалж, тухайн салбарын Хорват хэлний нэр томьёоны санг бэлтгэх нь чухал.
- Тийн ялгал болон Хүйсийн зохицлыг нарийн нягтлах: Хорват хэл рүү хөрвүүлсэн текстийнхээ нэр үг, тэмдэг нэр, үйл үгийн хүйс болон тийн ялгалын зохицлыг маш нарийн хянах шаардлагатай. Грамматикийн өчүүхэн алдаа ч текстийн мэргэжлийн үнэ цэнийг бууруулж, уншигчдад буруу мэдээлэл өгөх эрсдэлтэй.
- Мэргэжлийн толь бичиг, CAT (Computer-Assisted Translation) программ ашиглах: SDL Trados, MemoQ зэрэг орчуулгын программуудыг ашиглаж, өөрийн гэсэн нэр томьёоны сан (Glossary) үүсгэх нь орчуулгын нэгдмэл чанарыг хадгалахад тусална.
- Хорват хэлний төрөлх хэлтнээс хяналт (Proofreading) авах: Орчуулгын эцсийн хувилбарыг Хорват хэлээр төрөлх хэл шигээ ярьдаг хэл шинжлэлийн мэргэжилтнээр хянуулах нь хамгийн шилдэг арга юм. Энэ нь орчуулгыг яг л Хорват хүн бичсэн мэт байгалийн, урсгал сайтай, найруулагч сайтай болгоход тусална.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол болон Хорват хэлний орчуулга нь маш их тэвчээр, гүн гүнзгий судалгаа, хэлний мэдрэмж шаарддаг бүтээлч үйл явц юм. Дээрх дүрмүүд болон бүтцийн ялгааг анхаарч ажилласнаар та соёлын болон хэлний ялгааг амжилттай даван туулж, олон улсын стандартад нийцсэн өндөр түвшний чанартай орчуулгыг гүйцэтгэж чадах болно.