Hurbilketa Tipologikoa: Euskara eta Sundanera Aurrez Aurre
Euskaratik sundanerara (Basa Sunda) itzultzea aparteko ariketa intelektual eta linguistikoa da, munduko bi hizkuntza-familia erabat ezberdinen arteko zubia eraikitzea dakarrena. Euskara hizkuntza bakartua (isolatua) da, egitura aglutinatzaile nabarmena eta lerrokatze ergatibo-absolutiboa dituena. Bere aldetik, sundanera Java uhartearen mendebaldean (Indonesia) hitz egiten den hizkuntza austronesiarra da; tipologikoki, izaera analitiko eta aglutinatzailearen arteko oreka erakusten du, eta lerrokatze nominatibo-akusatiboa jarraitzen du. Hizkuntza-bikote honetan lan egiten duten itzultzaileek bi mundu kognitibo ezberdin uztartu behar dituzte, euskal deklinabide konplexutik eta aditz-sistema sintetiko indartsu batetik sundanerazko hizkuntza-erregistroen sistema konplexura eta egitura sintaktiko berrietara igaroz.
Sintaxiaren Berrantolaketa: SOVtik SVOrako Trantsizioa
Euskararen oinarrizko hitz-ordena Subjektua-Objektua-Aditza (SOV) izan ohi da, nahiz eta euskal sintaxiak askatasun handia ematen duen fokuaren eta gaiaren arabera esaldiko kideak mugitzeko. Aitzitik, sundanerak Subjektua-Aditza-Objektua (SVO) ordenari jarraitzen dio bere esaldi deklaratibo neutroetan. Adibidez, euskarazko "Itzultzaileak testua aztertzen du" esaldia, sundaneraz honela eraiki behar da: "Penerjemah nganalisis téks" (Penerjemah: itzultzailea; nganalisis: aztertzen du; téks: testua). Ordena hori aldatzeak esaldiaren esanahia ilundu dezake sundaneraz, hitz-ordena baita harreman sintaktiko nagusiak ezartzen dituena, euskal kasu-markarik ez dagoelako.
Hala ere, testuinguru poetiko edo enfatikoetan, sundanerak ere onartzen ditu VSO (Aditza-Subjektua-Objektua) ordenako egiturak, bereziki ekintza bera nabarmendu nahi denean. Euskarazko aditz-aurreko foku-sistemaren ñabardurak sundanerara egoki ekartzeko, itzultzaileak hitz-ordena eta intonazio-partikulak (esaterako, "mah" edo "téh" bezalako markatzaile enklitikoak) erabili behar ditu gaia (theme) eta rema (rheme) bereizteko.
Deklinabide Kasuak eta Preposizioen Arteko Korrespondentziak
Euskara deklinabide-hizkuntza indartsua da. Atzizkien bidez adierazten dira harreman gramatikal guztiak. Sundanerak, ordea, ez du inolako kasu morfologikorik izenetan. Harreman espazial, tenporal eta gramatikalak preposizioen eta hitz-ordenaren bidez zehazten dira:
- Ergatiboa (-k): Euskarazko trantsitibotasun-marka honek ez du baliokide morfologikorik sundaneraz. Subjektu ergatiboa esaldiko aditzaren aurrean kokatze hutsarekin adierazten da.
- Inesiboa, Norabidea eta Ablatiboa: Euskarazko "-an" (etxean), "-ra" (etxera) eta "-tik" (etxetik) kasuak sundanerazko "di" (non), "ka" (nora) eta "ti" (nondik) preposizioen bidez itzultzen dira. Adibidez: "di imah" (etxean), "ka imah" (etxera), "ti imah" (etxetik).
- Genitiboa (-en / -ko): Jabetza adierazteko, sundanerak determinatzaile berririk gabe jartzen du jabea jabetzaren ondoren: "Mirenen autoa" esaldia "mobil Miren" (auto Miren) bezala itzultzen da. Aldiz, kokapenari dagokion "-ko" genitiboa (adibidez, "etxeko atea") "panto imah" (ate etxe) gisa egituratzen da.
"Undak Usuk Basa": Sundanerazko Hizkuntza Erregistroen Konplexutasuna
Sundaneraz itzultzean dagoen zailtasun sozilinguistiko nagusia "Undak usuk basa" izenez ezagutzen den hizkuntza-erregistroen sistema da. Euskal hitzek erregistro bakarra duten bitartean (salbu eta "hika" aditz-egituretan toka/noka bezalako konpromisoak daudenean), sundaneraz lexiko osoa aldatzen da solaskideen arteko harreman sozialaren, adinaren eta estatusaren arabera. Hiru kategoria nagusi bereizten dira:
- Basa Loma (Informala): Lagun artean, familiako kide hurbilekin edo adinez txikiagoekin hitz egiteko erabiltzen da. Adibidez, "jan" aditza "dahar" da erregistro honetan.
- Basa Lemes (Formala/Adeitsua): Estatus altuagoko pertsonekin, adinekoekin edo ezezagunekin hitz egiteko erabiltzen da. Erregistro honek bi azpisistema ditu: "Lemes keur batur" (solaskideari errespetua adierazteko hitz bereziak, adibidez, "tuang" jateko) eta "Lemes keur sorangan" (norbere buruari buruz apaltasunez hitz egiteko hitzak, adibidez, "neda" jateko).
- Basa Kasar (Zakarra): Haserre handia adierazteko edo animaliei erreferentzia egiteko erabiltzen da. Testuinguru formal edo profesionaletan erabat baztertu behar da.
Euskarazko "Zu" eta "Hi" izenordeen arteko aldea gaindituz, itzultzaileak jatorrizko testuko pertsonaien arteko hierarkia zehatza ulertu behar du. Adibidez, euskarazko "Zuk esan duzu" esaldia sundaneraz "Anjeun nyarita" (Loma) edo "Salira sasauran" (Lemes) izan daiteke, testuinguruaren adeitasun-mailaren arabera.
Morfologia eta Aditz Sistemaren Funtzionamendua
Euskal aditzak oso aberatsak dira: pertsona, zenbakia eta modua adierazten dituzte adizki sintetiko zein perifrastikoen bidez. Sundanerazko aditzek, berriz, ez dute pertsona edo zenbakiaren araberako komunztadurarik egiten. Alabaina, sundanerak afixazio-sistema oso aberatsa du (aurrizkiak, txertaketak eta atzizkiak) aditzaren ahotsa (aktiboa/pasiboa), asmoa edo kausatibotasuna markatzeko:
Ahots pasiboaren erabilera oso hedatua dago sundaneraz, eta maiz euskarazko esaldi aktiboak pasibo bihurtu behar izaten dira testuaren jarioa naturala izan dadin. Adibidez, "N-" aurrizkiak ahots aktiboa adierazten duen bitartean ("nulis" - idatzi), "di-" aurrizkiak pasibotasuna markatzen du ("ditulis" - idatzia izan). Gainera, "-keun" atzizki kausatiboak ekintza bat norbaiti eragitea edo zerbait erabiliz egitea dakar ("nyeratkeun" - idatzarazi). Denbora eta aspektua adierazteko, euskal aditz-aspektuen ordez ("-tzen", "-ko", "-ta"), sundanerak aditzaren aurrean jartzen diren partikula askeak erabiltzen ditu, hala nola "geus" (dagoeneko, ekintza burutua), "keur" (orain, ekintza ez-burutua) eta "bakal" (geroaldia).
Kultura-Lokalizazioa eta Testuinguru Erlijiosoa
Itzulpen oro kultura-egokitzapen bat denez, euskaldunen eta sundanarren mundu-ikuskeren arteko aldeak nabarmenak dira. Herri sundanarra musulmana da gehienbat, eta horrek hizkuntzan eragin sakona du: arabieratik eratorritako hitz erlijioso eta kultural asko eguneroko hizkeraren parte dira (adibidez, "Alhamdulillah", "Insya Allah" edo "hajat" bezalako kontzeptuak). Euskarazko erlijio-kutsuko esamoldeak edo mendebaldeko kultura-erreferentziak sundanerazko baliokide kulturaletara moldatu behar dira.
Bestalde, euskal literaturan eta ahozko tradizioan ohikoak diren baserri, itsaso edo neguko irudiak egokitu egin behar dira Java mendebaldeko arroz-soroen ("sawah"), mendialdeen eta klima tropikalaren testuingurura. Esaterako, euskarazko "neguko elurra bezain zuri" esamoldea ez litzateke ulergarria edo naturala izango sundaneraz; horren ordez, bertako lore tropikalen edo naturako elementuen erreferentziak bilatu behar dira.
Itzultzaileentzako Gomendio Praktikoak
Euskaratik sundanerara egiten den lan baten kalitatea ziurtatzeko, ondoko jarraibide hauek kontuan hartzea gomendatzen da:
- Erregistro Soziolinguistikoa Zehaztu: Hasi baino lehen, argitu xede-testuak zer adeitasun-maila eskatzen duen. Artikulu informatiboetarako eta testu formaletarako, erabili beti Basa Lemes erregistroa.
- Esaldien Egitura Irauli: Saihestu hitzez hitzeko itzulpenak. Bilatu beti SVO ordena eta ebaluatu ea ahots pasiboa (di-) egokiagoa den esaldiaren jario errazagorako.
- Partikula Enklitikoak Integratu: Erabili sundanerazko "mah", "téh" eta "atuh" bezalako partikulak esaldiaren zati ezberdinei enfasia emateko, euskarazko intonazioaren eta fokuaren baliokide gisa.
- Esamoldeak Egokitu: Ez itzuli euskarazko esapideak hitzez hitz. Bilatu sundanerazko atsotitzak ("paribasa Sunda") antzeko mezu moral edo deskriptiboak helarazteko.
- Hiztun Natiboen Berrikuspena: Itzulpen tekniko edo literarioetan, ezinbestekoa da jatorrizko sundanera hiztun batek testua berrikustea, erregistro lexikalen akatsak (Lemes eta Loma hitzen nahasketa) ekiditeko.