די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף כמער (די נאַציאָנאַלע שפּראַך פֿון קאַמבאָדזשאַ) רעפּרעזענטירט אַן איינציקאַרטיקן אינטעלעקטואַלן קאָנטאַקט צווישן צוויי איבערגאָר פֿאַרשידענע היסטאָרישע און געאָגראַפֿישע קולטור-ספֿערעס. ייִדיש, ווי אַן אַשכּנזישע שפּראַך געבויט אויף אַ מערב-דײַטשן יסוד מיט העברעיִש-אַרמישע (סעמיטישע) און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן, טראָגט מיט זיך די גאַנצע היסטאָרישע און גײַסטיקע ירושה פֿון די אייראָפּעיִשע ייִדן. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז די כמער שפּראַך, אַ טייל פֿון דער מאָן-כמער צווײַג פֿון דער אָוסטראָאַסיאַטישער שפּראַכן-משפּחה, טיף פֿאַרשלאָסן אין דער דרום-מיזרח אַזיאַטישער לאַנדשאַפֿט און שטאַרק באַאײַנפֿלוסט פֿון בודדהיסטישער און הינדואיסטישער קולטור דורך סאַנסקריט און פּאַלי. צו פֿאַרבינדן די צוויי וועלטן דורך אַן אָביעקטיווע און פֿליסיקע איבערזעצונג, דאַרף מען גוט פֿאַרשטיין ניט נאָר די ווערטער אַליין, נאָר אויך די פֿונדאַמענטאַלע לינגוויסטישע און קולטורעלע געזעצן וואָס פֿירן ביידע שפּראַכן.
סינטאַקטישע חילוקים: פֿון בייגיקייט צו אַנאַליטיק
איינער פֿון די הויפּט-שטערונגען פֿאַר אַן איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף כמער איז די טיפּאָלאָגישע גראַמאַטישע דיסטאַנץ צווישן די צוויי סיסטעמען. ייִדיש געהערט צו די פֿלעקטיווע שפּראַכן, וווּ סובסטאַנטיוון ווערן דעקלינירט לויט פֿיר פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו און געניטיוו) און דריי גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, נייטראַל). די ווערבן אין ייִדיש ווערן קאָניוגירט לויט פּערזאָן, צאָל, און צייט, בשעת דער סינטאַקס פֿאָלגט דעם כלל פֿון "ווערב-צווייט" (V2) אין הויפּט-זאַצן, וואָס לאָזט צו אַ היפּשע פֿרײַהייט אין דעם וואָרט-סדר פֿאַר פֿאַרשידענע עסטעטישע אָדער עמפֿאַטישע צילן.
אין גאָר אַן אַנדער ריכטונג, איז כמער אַ קלאַסישע אַנאַליטישע אָדער אָפּגעזונדערטע שפּראַך (isolating language). דאָס מיינט אַז אין כמער זענען ניטאָ קיין שום פֿלעקסיעס – קיין מינים פֿאַר סובסטאַנטיוון, קיין פֿאַלן, קיין דעקלינאַציעס, און קיין ווערב-קאָניוגאַציעס. ווערבן ענדערן זיך קיין מאָל ניט לויט דער צייט אָדער דעם סוביעקט. אַנשטאָט דעם, ניצט כמער אַ שטרענגן סינטאַקטישן סדר פֿון סוביעקט-ווערב-אָביעקט (SVO) און אַ ריי פֿון גראַמאַטישע פּאַרטילעך (particles) און העלפֿס-ווערבן צו באַשטימען די צייט, דעם אַספּעקט, און דעם מאָדוס. דער איבערזעצער קען דעריבער ניט נאָכפֿאָלגן דעם ייִדישן זאַץ-סטרוקטור, נאָר ער מוז אָפּשיילן די גראַמאַטישע באַדײַטונגען (ווי צייט, מין, און נומער) פֿון די ייִדישע ענדונגען און זיי איבערזעצן אין כמער מיט העלפֿס-ווערטער אָדער לאָזן דעם קאָנטעקסט פֿירן דעם לייענער.
קולטורעלע אינסטיטוציעס און די רעליגיעזע וועלט-קאַנסעפּטן
די קולטורעלע שטערונגען צווישן ייִדיש און כמער זענען נאָך טיפֿער ווי די לינגוויסטישע. ייִדיש לעבט אינעם גײַסטיקן קאָנטעקסט פֿון דער ייִדישער טראַדיציע, מנהגים, און ייִדישקייט. ווערטער ווי "שבת", "כשר", "מיצווה", "חבֿרותא", און "תּשובה" זענען ניט פּשוטע לעקסיקאַלישע איינהייטן, נאָר לאַסטן פֿון היסטאָרישן און טעאָלאָגישן באַדײַט. כמער, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז די שפּראַך פֿון אַ געזעלשאַפֿט וואָס איז טיף געוואָרצלט אין טהעראַוואַדאַ בודדהיסם (Theravada Buddhism) און הינדואיזם, מיט באַגריפֿען ווי "קאַרמאַ" (កម្ម), "דאַרמאַ" (ធម៌), און "מריט" (បុណ្យ).
צו געפֿינען אַ גלײַכוועשטיקייט פֿאַר אַ ייִדישן באַגריף ווי "מיצווה" (אַ געבאָט וואָס איז אויך אַ גוטע טאַט) אויף כמער איז כּמעט אוממעגלעך אָן אַ לאַנגן פּעריפֿראַסטישן אויסדרוק אָדער אָן ניצן אַ בודדהיסטישן טערמין ווי "បុណ្យ" (bonn – וואָס מיינט אַ מאָראַלישע מעריט אָדער גוטע קאַרמאַ). אָבער, דער לעצטער וועג טראָגט מיט זיך דעם ריזיקע פֿון איבערבויען די ייִדישע תּיאולוגיע אויף בודדהיסטישע באַגריפֿען, וואָס קען זיין אומפּינקטלעך. דערפֿאַר מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי צו נוצן:
- אַ קולטורעלן איבערזעצונג-באַשרײַבונג: דערקלערן די פֿונקציע פֿון דעם באַגריף פֿאַרן כמער לייענער.
- לייענ-ווערטער אָדער טראַנסליטעראַציעס: אָנהאַלטן דאָס ייִדישע/העברעיִשע וואָרט (ווי למשל "Shabbat") געשריבן אין כמער אותיות (សាបត) מיט אַ קורצער פֿוסנאָטע.
- רעליגיעזע אַנאַלאָגיעס מיט מאָדעראַציע: נוצן רעליגיעזע טערמינען פֿון סאַנסקריט-מקור בלויז ווען די באַדײַטונגען גלײַכן זיך כּמעט אינגאַנצן אין זייער פֿילאָסאָפֿישער אינטענטשאַן.
די סאָציאַלע היראַרכיע און די כּבֿוד-סיסטעמען אין כמער
אַן אַנדער ספּעציפֿישער אַספּעקט פֿון כמער איז די קאָמפּליצירטע סיסטעם פֿון העפֿליכקייט און סאָציאַלע היראַרכיעס וואָס איז אָנגענומען אין דער שפּראַך-געוווינהייט. בעת ייִדיש ניצט די צווייטע פּערזאָן מערצאָל ("איר") ווי אַ פֿאָרמי פֿון דרך-ארץ אָדער פֿאָרמאַלקייט (אין קאָנטראַסט צו דעם הויזגעזינדער "דו"), באַשטימט כמער די העפֿליכקייט-רעגיסטערס אויף אַ פֿיל מער פֿאַרצווײַגטן אופן. עס זענען דאָ גאַנץ פֿאַרשידענע וואָקאַבולאַרן פֿאַר פֿאַרשידענע סאָציאַלע גרופּעס:
- די טאָג-טעגלעכע שפּראַך: פֿאַר חבֿרים און מענטשן פֿון דעם זעלבן סאָציאַלן קלאַס.
- די הויך-העפֿליכע שפּראַך: פֿאַר עלטערע מענטשן אָדער יענע וואָס האָבן אַ העכערן סטאַטוס.
- די מלוכה-שפּראַך (Royal register): ספּעציעלע ווערטער וואָס ווערן געניצט בלויז ווען מען רעדט וועגן אָדער צו מיטגלידער פֿון דער קעניגלעכער משפּחה פֿון קאַמבאָדזשאַ (ראַטשאַסאַפּ).
- די נזירים-שפּראַך (Monastic register): ספּעציעלע ווערטער פֿאַר רעדן מיט אָדער וועגן בודדהיסטישע מאָנאַכן.
ווען מען איבערזעצט אַ ייִדישע דערציילונג וווּ אַ פּשוטער ייִד רעדט צו אַ רבֿ אָדער אַן עלטערן מענטש, מוז דער כמער איבערזעצער קלייבן די ריכטיקע פּראָנאָמינען און ווערבן (ווי דאָס וואָרט פֿאַר "עסן" אָדער "גיין") וואָס פּאַסן פֿאַר דעם העכערן מאָראַלישן אָדער רעליגיעזן סטאַטוס פֿון יענעם פּערזאָנאַזש אין דער כמער קולטור.
אָרטאָגראַפֿישע און פֿאָנעטישע אַרויספֿאָדערונגען
די שריפֿטן פֿון ביידע שפּראַכן שטעלן מיט זיך פֿאָר נאָך אַ טעכנישע מניעה. ייִדיש ניצט דעם העברעיִשן אַלפֿאַבעט (אַן אָדזשאַד וואָס איז פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ פֿולן אַלפֿאַבעט מיט וואָקאַלן), געשריבן פֿון רעכטס אויף לינקס. כמער ניצט די כמער שריפֿט, אַן אַבוגידאַ שריפֿט וואָס שרײַבט זיך פֿון לינקס אויף רעכטס און האָט אירע שורשים אין דער אַלט-אינדישער בראַהמי שריפֿט. די כמער שריפֿט איז באַקאַנט פֿאַר איר רײַכקייט אין קאָנסאָנאַנטן און וואָקאַלן, און זי האָט קיין שפּאַלטונגען אָדער רווחים (spaces) צווישן די ווערטער אין אַ זאַץ; רווחים ווערן געניצט בלויז צו באַשטימען דעם סוף פֿון אַ פֿראַזע אָדער זאַץ.
בײַם איבערזעצונג פֿון אייגענע נעמען פֿון ייִדיש (ווי "שלמה", "פֿרומע", "יאַנקל") אויף כמער, מוז דער איבערזעצער פּאַסן די פֿאָנעטיק פֿון ייִדיש צו די כמער קלאַנגען. קאָנסאָנאַנטן-קופּעס (consonant clusters) וואָס זענען געוויינטלעך אין ייִדיש קענען זיין שווער צו רעדן פֿאַר אַ כמער-רעדנער, און דער איבערזעצער מוז אָפֿט מאָל צוגעבן עקסטראַ וואָקאַלן כּדי צו מאַכן די אויסשפּראַך נאַטירלעך פֿאַר דעם קאַמבאָדזשאַנער לייענער.
וויכטיקע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף כמער
צו דערגרייכן אַ הויכע מדרגה פֿון פּינקטלעכקייט און עסטעטיק אין דעם קאָנטעקסט פֿון כמער איבערזעצונג, איז כּדאַי צו נאָכפֿאָלגן די פֿאָלגנדע פּרינציפּן:
- פֿאָקוס אויף אידיאָמאַטישער פֿרײַהייט: פּרוּווט ניט איבערצוגעבן די סינטאַקטישע סטרוקטור פֿון ייִדיש וואָרט-בײַ-וואָרט. קאָנצענטרירט זיך אויפֿן טיפֿן זינען פֿון דעם זאַץ און בויט אים איבער לויט די נאַטירלעכע כמער SVO און רעגיסטער נאָרמעס.
- שאַפֿן אַ לינגוויסטישן גלאָסאַר: איידער איר הייבט אָנצוהייבן די איבערזעצונג-אַרבעט, גרייט אָן אַ רשימה פֿון ייִדישע קולטורעלע באַגריפֿען און באַשטימט ווי אַזוי איר וועט זיי איבערגעבן (צי דורך טראַנסליטעראַציע אָדער קולטורעלע דערקלערונג) כּדי צו האַלטן קאָנסיסטענץ דורכאויס דעם גאַנצן טעקסט.
- פֿאַרשטיין די עמאָציאָנעלע פּאַרטילעך: ייִדיש שפּראַך ניצט פֿאַרשידענע לאָקווערטער אָדער אָנצוהערענישן צו ווײַזן סאַרקאַזם, הומאָר אָדער טרויער. כמער טוט דאָס זעלבע דורך אַ רײַכער סיסטעם פֿון עקסטראַ ווערב-ענדונגען און אינטערזשעקציעס וואָס קענען העלפֿן איבערצוגעבן די דאָזיקע שטימונגען.
די באַגעגעניש צווישן ייִדיש און כמער אויף דעם געביט פֿון איבערזעצונג איז אַ קלאָרער באַווײַז פֿאַר דער גלאָבאַלער קראַפֿט פֿון ליטעראַטור און קאָמוניקאַציע. כאָטש די מניעות זענען גרויס, עפֿנט די דאָזיקע אַרבעט נייע פֿענצטער פֿאַר די רעדנער פֿון ביידע שפּראַכן צו פֿאַרשטיין איינער דעם אַנדערנס פֿילאָסאָפֿיע און היסטאָרישן גורל.