די איבערזעצונג-קונסט צווישן יידיש און פראנצויזיש פארשטעלט אן אייגנארטיקן אינטעלעקטועלן און קולטורעלן בריק. יידיש, א שפראך מיט א טיפער געשיכטע וואס פאראייניקט דייטשע, העברעאיש-ארמישע און סלאווישע עלעמענטן, טראגט מיט זיך דעם גאנצן גייסט און לעבנס-שטייגער פון די אשכנזישע יידן אין אייראפע. פון דער אנדערער זייט, שטייט פראנצויזיש, א ראמאנישע שפראך באקאנט מיט איר שטרענגער לאגיק, ליטערארישער פראציזקייט און קלאסישער אלעגאנץ. ווען מען פרוווט איבערצודריקן די ווארעמקייט, די איראניע און די רעליגיעזע טיפקייט פון יידיש אויף פראנצויזיש, באגעגנט דער איבערזעצער א ריי שוועריקייטן וואס פאדערן ניט נאר א הויכן שפראכקענטניש, נאר אויך א טיפע קולטורעלע סענסיטיוויטעט.
די היסטארישע און שפראכלעכע לאנדשאפט
כדי צו פארשטיין די דינאמיק פון איבערזעצן פון יידיש אויף פראנצויזיש, מוז מען ערשט פארשטיין די פונדאמענטאלע אונטערשיידן צווישן די צוויי סיסטעמען. יידיש איז א גערמאנישע שפראך אין איר יסוד, אבער איר גראמאטיק און לעקסיקאן זענען שטארק באאיינפלוסט געווארן פון סלאווישע שפראכן און דעם יידישן לעבן אין די שטעטלעך פון מזרח-אייראפע. פראנצויזיש, ווידעראום, איז אן אנאליטישע שפראך וואס פאדערט קלארע סינטאקטישע סטרוקטורן און א פונקציאנעלע שטרענגקייט. דער איבערזעצער דארף קענען אריבערפירן דעם פלעקסיבלן, ארגאנישן כאראקטער פון יידיש אין דער לאגישער פראם פון דער פראנצויזישער שפראך, אן צו פארלירן דעם ארגינעלן טעם און ריטם פון דעם טעקסט.
דער העברעאיש-ארמישער קאמפאנענט און די סעקולערע פראנצויזישע וועלט
איינע פון די גרעסטע שוועריקייטן ביים איבערזעצן יידישע ליטעראטור אדער דאקומענטן איז דער לשון-קודש קאמפאנענט. ווערטער ווי "נשמה", "חוצפה", "צדיק", "מחשבה" אדער "עולם-הבא" טראגן אין זיך הונדערטער יארן פון רעליגיעזער און פילאזאפישער טראדיציע. די פראנצויזישע שפראך, וואס איז שטארק פארבונדן מיט א סעקולערער קולטור זינט דער פראנצויזישער רעוואלוציע, פארמאגט אפט ניט די פּאַסיקע עקוויוואלענטן פאר די דאזיקע באגריפן.
למשל, דאס ווארט "חוצפה" קען מען איבערזעצן ווי "audace" אדער "insolence", אבער קיין איינס פון די ווערטער גיט ניט איבער דעם פולן באדייט פון דעם יידישן ווארט, וואס קען זיין סיי נעגאטיוו און סיי פאזיטיוו. אן ענלעכע פראבלעם עקזיסטירט מיט רעליגיעזע טערמינען ווי "שבת" אדער "כשר". דער איבערזעצער מוז באשליסן צי ער זאל ניצן א פראנצויזישן בירגערלעכן טערמין, צי ער זאל לאזן דאס ארגינעלע ווארט אין טראנסקריפציע און צוגעבן אן ערקלערונג, וואס העלפט דעם פראנצויזישן לייענער צו פארשטיין דעם קאנטעקסט.
סלאווישע השפעות און די פראבלעמאטיק פון דעמינוטיוון
יידיש איז באקאנט מיט אירע פילע מעגלעכקייטן צו שאפן דעמינוטיוון (פארקלענערונג-ווערטער) דורך צוגעבן סופפיקסן ווי "-עלע", "-קע" אדער "-שקע". דאס ערמעגלעכט דעם רעדנער אויסצודריקן ווארעמקייט, ליבשאפט, מיטגעפיל, אדער אפילו א לייכטע איראניע אין בלויז איין ווארט (למשל: "טאַטעלע", "בייביקע", "מיידעלע"). פראנצויזיש פארמאגט ניט אזא גרינגע און בייגיקע סיסטעם פאר דעמינוטיוון. אין פראנצויזיש מוז מען געוויינטלעך ניצן דאס אדיעקטיוו "petit" (קליין) אדער ענדערן די גאנצע פראזע סטרוקטור.
ווען מען איבערזעצט א זאץ ווי "קום אהער, מיין יינגעלע" אויף פראנצויזיש, קען די איבערזעצונג "Viens ici, mon petit garçon" קלינגען צו פארמאל אדער פלאך. דער איבערזעצער מוז זוכן שעפערישע וועגן אין פראנצויזיש, ניצן ליבע-ווערטער ווי "mon chéri" אדער ענדערן דעם טאן פון דעם זאץ כדי איבערצוגעבן די אינטימקייט און ווארעמקייט וואס דער יידישער דעמינוטיוו פארמאגט נאטירלעך.
אידיאמען און פאלקס-אויסדרוקן
די פאלקסטומלעכע קולטור פון יידיש האט געשאפן אן אומגעהויערן אוצר פון אידיאמען, שפריכווערטער און פראזעאלאגישע אויסדרוקן. פילע פון זיי זענען טיף פארבונדן מיט דעם היסטארישן גורל פון יידן אין מזרח-אייראפע. צום ביישפיל, אן אויסדרוק ווי "מאכן קאשע" (באדייט: מאכן אן אומארדענונג אדער צעמישעניש) קען ניט איבערגעזעצט ווערן ליטעראל ווי "faire de la bouillie de sarrasin". די ריכטיקע פראנצויזישע איבערזעצונג דארף זיין עפעס ווי "semer la confusion" אדער "faire un gâchis".
נאך א ביישפיל איז דער אויסדרוק "אבי געזונט", וואס דריקט אויס א גאנצע פילאזאפיע פון אקצעפטירן דעם גורל מיט א שמייכל. א ליטעראלע איבערזעצונג ווי "pourvu qu'on soit en bonne santé" פארלירט דעם פאפולערן און איראנישן טאן. אין אזעלכע פאלן דארף דער איבערזעצער האבן א ברייטן קענטניש פון פראנצויזישע פאלקס-אויסדרוקן און סלאנג, כדי צו געפינען אן עקוויוואלענט וואס וועט רעזאנירן מיט דעם פראנצויזישן לייענער אויפן זעלבן עמאציאנעלן ניווא.
גראמאטיקאלישע און סינטאקטישע אונטערשיידן
די גראמאטישע סטרוקטורן פון ביידע שפראכן זענען היפש פארשידן. יידיש ניצט די "V2" סינטאקס-רעגל (דאס צווייטע עלעמענט אין א זאץ מוז זיין דאס ווערב), וואס ערלאובט א גרויסע פלעקסיביליטעט אין ווארט-ארדענונג צו באטאָנען באשטימטע טיילן פונעם זאץ. פראנצויזיש, פאַרקערט, האלט זיך שטארק צו דער SVO (סוביעקט-ווערב-אביעקט) סטרוקטור, סיידן אין ספעציעלע פאעטישע אדער סטיליסטישע קאנטעקסטן.
דערצו, די סיסטעם פון פראנצויזישע ווערב-צייטן (ווי דער Passé Simple אדער Subjonctif) האט ניט קיין דירעקטע עקוויוואלענטן אין יידיש, וואס ניצט בעיקר א פשוטע סיסטעם פון פראטעריטום און פערפעקט. דער איבערזעצער מוז קלוג אויסקלייבן די פראנצויזישע צייטן לויט דעם ליטערארישן רעגיסטער פונעם טעקסט. א רעגיסטער-פעלער קען מאכן א לעבעדיקן יידישן דיאלאג אויסזען צו שטרענג אדער ארכאיש אויף פראנצויזיש.
פראקטישע עצות פאר אן ערפאלגרייכער איבערזעצונג
פאר די וואס ווילן זיך פארנעמען מיט דער קונסט פון איבערזעצן פון יידיש אויף פראנצויזיש, זענען דא עטלעכע וויכטיקע עצות וואס קענען פירן צו א געלונגענעם רעזולטאט:
- פארשטיי דעם סאציא-קולטורעלן הינטערגרונט: יידיש האט פארשידענע דיאלעקטן (ליטוויש, פויליש, אוקראיניש) און סטיליסטישע רעגיסטערס. א טעקסט געשריבן אין ניו-יארק אין די 1950ער יארן וועט האבן אנדערע קולטורעלע רעפערענצן ווי א חסידישער טעקסט פון היינט אדער א ליטעראריש ווערק פון מענדעלע מוכר ספרים. דער איבערזעצער מוז פארשטיין דעם ספעציפישן הינטערגרונט.
- ניצן ספעציפישע ווערטערביכער: פראנצויזישע יידיש-קענער האבן געשאפן וואונדערלעכע רעסורסן. דער "ווערטערבוך פון יידישע לעקסיקאלאגישע אונטערשיידן" אדער די ווערק פון יצחק ניבארסקי זענען אומשאַצבאַרע קוואַלן פארן איבערזעצער אויף פראנצויזיש.
- שעפערישע פרייהייט קעגן געטריישאפט: א גוטער איבערזעצער מוז וויסן ווען צו זיין געטריי צום ווארט און ווען צו זיין געטריי צום גייסט. אויב א ליטעראלע איבערזעצונג קלינגט פרעמד אדער אומקלאר אויף פראנצויזיש, איז בעסער צו רעקונסטרואירן די פראזע לויט די געזעצן פון דער פראנצויזישער שטרענגער פראזע.
- היטן דעם יידישן הומאָר: דער יידישער הומאָר איז אפט זעלבסט-איראניש און מעלאנכאליש. אן איבערזעצער דארף זיין זייער פארזיכטיק ניט צו פארוואנדלען דעם הומאָר אין א גראבן ציניזם אדער פארלירן די סובטילקייט דערפון.
סך-הכל
איבערזעצן פון יידיש אויף פראנצויזיש איז ניט בלויז אן איבערטראגונג פון ווערטער פון איין שפראך צו א צווייטער; עס איז א קולטורעלער אויסטויש צווישן צוויי וועלטן. דורך פארשטיין די טיפע גראמאטישע, לעקסיקאלישע און פילאזאפישע אונטערשיידן, און דורך אנווענדן שעפערישע און גענויע איבערזעצונג-סטראטעגיעס, קען דער איבערזעצער עפענען די טיר פארן פראנצויזישן לייענער צו דער רייכער און לעבעדיקער וועלט פון דער יידישער קולטור און ליטערארישער ירושה.