Häzirki wagtda dünýäniň dürli künjeklerindäki medeniýetleriň we ykdysadyýetleriň aragatnaşygy emele getirmeginde terjime işi örän wajyp orny eýeleýär. Dilleriň gurluş taýdan biri-birinden örän tapawutlanmagy, terjimeçilerden diňe bir söz baýlygyny däl, eýsem grammatik, sintaktik we medeni aýratynlyklary hem çuňňur bilmegi talap edýär. Şeýle çylşyrymly we gyzykly ugurlaryň biri hem Altaý diller maşgalasynyň Türki diller şahasyna degişli bolan Türkmen dili bilen Niger-Kongo dil maşgalasynyň Bantu şahasyna degişli bolan Çiçewa (Nýanja) diliniň arasyndaky terjime prosesidir. Çiçewa dili esasan Malawi, Zambiýa, Mozambik we Zimbabwe ýaly Günorta-Gündogar Afrika ýurtlarynda giňden ulanylýan we sebitara aragatnaşykda wajyp rol oýnaýan dildir. Bu makalada türkmen dilinden çiçewa diline terjime etmegiň lingwistik esaslaryny, onuň inçeliklerini we amaly maslahatlaryny jikme-jik seljereris.
Sintaktik Tapawutlar we Jümleleri Täzeden Guramak
Türkmen dili we çiçewa dili sintaktik gurluşy boýunça iki sany garşylykly polýusy emele getirýär. Türkmen dili sintaktik taýdan SOV (Eýe - Dolandyryjy/Obýekt - Habar) gurluşyna eýedir. Ýagny, islendik standart türkmençe sözlemde işlik (habar) hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Men bu gün täze kitap satyn aldym." Bu ýerde subýekt ("Men") sözlemiň başynda, obýekt ("täze kitap") ortada, hereket bolsa ("satyn aldym") ahyrynda ýerleşýär.
Munuň tersine, çiçewa dili SVO (Eýe - Habar - Dolandyryjy/Obýekt) sintaktik gurluşyna degişlidir. Bu bolsa hereketiň obýektden öň gelýändigini aňladýar. Ýokardaky mysaly çiçewa diline geçirenimizde, gurluş şeýle bolar: "Ndagula buku latsopano lero." (Ndi-a-gula: Men satyn aldym, buku latsopano: täze kitap, lero: bu gün). Görşümiz ýaly, habar eýeden soň we obýektden öň ýerleşdirildi. Terjimeçi türkmen dilindäki teksti okaýan wagtynda, sözlemiň ahyryna çenli garaşyp, habary anyklamaly we ony çiçewa dilinde eýeden soňra göni ýerleşdirmelidir. Bu sintaktik öwrülişik, ylmy we çeper tekstleriň terjimesinde aýratyn ünsi talap edýär.
Türkmen diliniň SOV sintaksisi, pikiriň jemlenmesini sözlemiň ahyryna tarap udyrýar. Mysal üçin, "Men ertir irden ir sagat altyda mekbebe gitjek" diýen wagtda, işlik iň soňunda ýerleşdirilýär. Çiçewa dilinde bolsa bu sintaksis bütinleý üýtgeýär we habar eýeden soň gelýär: "Ndidzapita kusukulu mawa m'mawa nthawi ya 6 koloko." Bu ýerde "Ndidzapita" (Ndi - men, dza - geljek wagt, pita - gitmek) sözi sözlemiň başynda ýerleşip, hereketi we wagty derrew mälim edýär. Şonuň üçin, türkmen dilindäki uzyn we birnäçe goşmaça düşümli sözlemleri çiçewa diline geçireniňizde, habary öňe çekip, beýleki kömekçi agzalary habardan soň ýerleşdirmegiň takyk tertibini bilmek wajypdyr. Ýogsa, sözlem gurluşy çiçewa diliniň tebigy akymyna gabat gelmän, emeli we düşünmesi kyn ýagdaýa düşer.
Morfologik Tapawutlar: Suffix we Prefix Ulgamlarynyň Garşylygy
Morfologik nukdaýnazardan, türkmen dili agglýutinatiw häsiýete eýedir. Ýagny, täze söz ýasamak ýa-da grammatik gatnaşyklary aňlatmak üçin köküň yzyna dürli suffiksler (goşulmalar) yzygiderli sepleşdirilýär. Mysal üçin: "mekdeplerimizde" (mekdep + ler + imiz + de - kök, köplük görkezijisi, degişlilik çalyşmasynyň goşulmasy we wagt-orun düşümi). Ähli grammatik maglumatlar sözüň yzyna jemlenýär.
Çiçewa dili bolsa morfologik taýdan prefiks (sözüň öňüne goşulýan goşulmalar) ulgamyna daýanýar. Sözlemde işligiň kim tarapyndan, haýsy wagtda we kime garşy edilendigini görkezmek üçin işlik köküniň öňüne yzygiderli prefiksler zynjyry goşulýar. Mysal üçin, "Ndilowa" (Men girýärin) sözündäki "Ndi-" men (subýekt) prefiksidir, "-lowa" bolsa girmek işligidir. Eger biz "Men ony gördüm" diýmek islesek, çiçewa dilinde ol "Ndinamuona" bolar (Ndi - men, na - geçmiş zaman görkezijisi, mu - ony [adam obýekt prefiksi], ona - görmek). Bu iki morfologik ulgamyň arasyndaky tapawut terjimeçiniň söz ýasalyş düzgünlerini örän çuňňur bilmegini talap edýär.
Türkmençe: Ýazyp bilmedim (Ýaz + yp + bil + me + d + im)
Çiçewa: Sindinakwanitse kulemba (Si [inkärlik] + ndi [men] + na [geçmiş wagt] + kwanitse [başarmak] + kulemba [ýazmak])
Türkmen dilinde işliklere we atlara goşulýan goşulmalar köküň yzyna ulanylsa, çiçewa dilinde olar sözüň öňünden ýerleşdirilýär. Mysal üçin, degişlilik we eýelik düşümleri türkmen dilinde sözüň yzyna goşulýan goşulmalar arkaly ýasalýar: "kitabym" (kitap + ym). Çiçewa dilinde bolsa eýelik gatnaşygy "buku langa" (buku - kitap, langa - meniňki) görnüşinde aňladylýar. Çiçewa dilinde her bir söz özbaşdak ýazylmagyna garamazdan, atlaryň prefiksleri bilen eýelik çalyşmalarynyň prefiksleri sazlaşykly bolmalydyr. Şeýle-de, işlikleriň üýtgemeginde çiçewa dilinde köp sanly baglanyşykly elementler ulanylýar. Türkmen dilinde "ýazyp bilmedim" diýen jümlede birnäçe kömekçi işlikler we affiksler bar bolsa, çiçewa dilinde munuň ekwiwalenti hökmünde "Sindinakwanitse kulemba" ulanylýar. Bu morfologik tapawutlary dogry kesgitlemek terjimeçiden çuňňur morfologik bilimi talap edýär.
Çiçewa Diliniň At Klaslary we Sazlaşyk (Concord) Düzgüni
Türkmen dilinden çiçewa diline terjime edilende ýüze çykýan iň çylşyrymly we özboluşly mesele Çiçewa diliniň at klaslary (Noun Classes) ulgamydyr. Türkmen dilinde islendik at sözleri we olara degişli sypatlar grammatik jyns (rod) ýa-da klas boýunça üýtgemeýär. Sypat islendik atdan öň üýtgemezden gelýär: "goňur at", "goňur gapy", "goňur adamlar".
Bantu dilleriniň umumy aýratynlygy hökmünde çiçewa dilinde atlar 18 sany dürli klasa bölünýärler. Bu klaslar janly-jansyzlygyna, adam, haýwan, agaç, gural ýa-da abstrakt düşünjelerdigine görä toparlara aýrylýar. Her bir klas özboluşly prefikse eýedir we şol at bilen baglanyşykly gelýän sypatlar, çalyşmalar we işlikler hem hökman şol klasa laýyk gelýän sazlaşyk (concord) prefiksini almalydyrlar. Mysal üçin:
- Adam klasy (Singular/Plural): Munthu wamkulu (Uly adam) - Anthu akulu (Uly adamlar)
- Zat klasy (Singular/Plural): Chinthu chachikulu (Uly zat) - Zinthu zazikulu (Uly zatlar)
- Agaç klasy (Singular/Plural): Mtengo waukulu (Uly agaç) - Mitengo yayikulu (Uly agaçlar)
Bantu dilleriniň iň esasy lingwistik aýratynlygy bolan at klaslary, terjime prosesini çylşyrymlaşdyrýan esasy faktordyr. Çiçewa dilinde 18 at klasynyň bolmagy, sözlemdäki her bir komponentiň (sypatlar, işlikler, çalyşmalar) şol at bilen grammatik sazlaşykda bolmagyny şertlendirýär. Mysal üçin, türkmen dilinde "uly" sözi islendik at bilen üýtgemezden gelýär: "uly jaý", "uly adamlar", "uly agaç". Ýöne çiçewa dilinde bu sypat hem at klasyna uýgunlaşmalydyr. "Nyumba yayikulu" (uly jaý), "mitengo yayikulu" (uly agaçlar), "munthu wamkulu" (uly adam). Bu sazlaşyklar ýalňyş goýlan ýagdaýynda, çiçewa dilinde gepleýän adamlar üçin bu gaty uly grammatik ýalňyşlyk bolup görünýär. Şonuň üçin, terjimeçi sözlükden diňe bir sözi tapmak bilen çäklenmän, eýsem şol sözüň haýsy klasa degişlidigini we onuň sazlaşyk prefiksleriniň (concordial prefixes) nähili bolmalydygyny hem bilmelidir.
Medeni Lokallaşdyrmak we Ekwiwalentlik Meseleleri
Terjime diňe bir sözleriň çalşylmagy däl-de, eýsem medeniýetleriň arasyndaky köprini gurmakdyr. Türkmenistanyň yssy, sähra tebigaty we yslam hem-de göçme medeni däp-dessurlary bilen Malawiniň ýyly, tropiki ekerançylyk medeniýeti we ýerli Bantu däp-dessurlary biri-birinden örän daşdyr. Şonuň üçin, köp sanly türkmen milli sözleri çiçewa diline terjime edilende göni ekwiwalent tapyp bolmaýar.
Milli gymmatlyklar bolan "dutar", "ak öý", "saçak", "telpek", "tamdyr çöregi" ýaly sözler üçin terjimeçi aşakdaky strategiýalary ulanmalydyr:
- Düşündirişli Terjime: Sözüň manysyny çiçewa diliniň söz baýlygy bilen giňişleýin açyp görkezmek. Meselem, "dutar" sözüni çiçewa dilinde "gitar ya chikhalidwe cha ku Turkmenistan yamafupa awiri" (türkmenleriň iki tarly milli gitary) diýip düşündirip bolar.
- Kontekstual Ekwiwalentlik: Ýerli medeniýetde manysy we hyzmaty boýunça iň ýakyn bolan predmeti saýlamak. Mysal üçin, türkmen çöregi we onun mukaddesligi baradaky teksti terjime edeniňizde, Malawiniň esasy milli iýmiti bolan "nsima" (mekgejöwen unundan taýýarlanýan uly ähmiýetli nahar) bilen belli bir medeni deňeşdirme we düşündiriş girizip bilersiňiz.
- Transliterasiýa we Düşündiriş: Sözüň ses gurluşyny saklap ýazmak we ýerli okyjynyň aňsat düşünmegi üçin ýanyndan gysgaça ýazgy galdyrmak.
Merkezi Aziýanyň sähra ýurdy bolan Türkmenistan we Günorta-Gündogar Afrikanyň tropiki sebitinde ýerleşýän Malawi özüniň taryhy, tebigaty we durmuş şertleri taýdan örän tapawutlydyr. Türkmenlerde çörek ýapmak, ak öýde ýaşamak, sähra durmuşy, atçylyk ýaly düşünjeler medeniýetiň merkezinde durýan bolsa, çiçewa halkynda munuň tersine, tropiki ekerançylyk (esasan mekgejöwen ekmek - chimanga), gök önümler we ýerli taýpa däp-dessurlary möhüm rol oýnaýar. Meselem, "çörek" sözüni çiçewa diline "buledi" diýip terjime edip bolsa-da, türkmen milli çöreginiň (tamdyr çöregi) aýratynlygyny düşündirmek üçin oňa çiçewa dilinde "mkate wamchinyumba wopangidwa mudhaka" (palçykdan ýasalan peçde bişirilen çörek) diýen ýaly goşmaça düşündirişler gerek bolup biler. Terjimeçi iki tarapyň hem dünýägaraşyny we ýerli gymmatlyklaryny nazarda tutup, tekstleri medeni taýdan lokallaşdyrmalydyr.
Terjimeçiler Üçin Amaly we Metodiki Maslahatlar
Türkmen dilinden çiçewa diline ýokary hilli, professional we medeni taýdan laýyk terjimäni amala aşyrmak üçin terjimeçilere aşakdaky esasy amaly maslahatlary we usullary ulanmagy maslahat berýäris:
- Sözme-söz terjimeden gaça duruň: Dilleriň sintaktik tapawutlary sebäpli, sözleriň yzygiderliligini däl-de, tutuş pikiriň we sözlemiň manysyny saklamaga çalşyň.
- At klaslarynyň sazlaşygyny yzygiderli barlap duruň: Çiçewa diline terjime edilende ýüze çykýan iň uly grammatik ýalňyşlyklar concord (sazlaşyk) düzgüniniň bozulmagy bilen baglanyşyklydir. Esasy at sözleriň klas prefikslerini anyklap, sypatlary we işlikleri şol esasa uýgunlaşdyryň.
- Modal we kömekçi işlikleri ünsli öwreniň: Türkmen dilindäki goşmaça işlik formalarynyň (mysal üçin, -asy gelmek, -yp bilmek, -asy bardy) çiçewa dilindäki degişli wagt, modal we aspekt prefiksleri bilen nädip aňladylýandygyny öwreniň.
- Sebit aýratynlyklaryny göz öňünde tutuň: Çiçewa dili dürli sebitlerde (Malawi, Zambiýa we Mozambik) fonetik we leksik taýdan az-kem tapawutlanyp biler. Terjime edilýän ýurduň we maksatly okyjynyň talaplaryna laýyk gelýän standardy (esasan Malawiniň Çiçewa edebi dili) saýlaň.
Netijede, türkmen dilinden çiçewa diline terjime etmek örän uly lingwistik zähmeti we medeni taýdan gözýetimi talap edýän işdir. Bu iki diliň arasyndaky tapawutlary ylmy taýdan seljermek we amalyýetde ulanmak, geljekde iki sebitiň medeni we ykdysady gatnaşyklarynyň ösmegine hem-de täze terjimeçilik mekdepleriniň kemala gelmegine uly goşant goşar.