በትርጉም ዓለም ውስጥ ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ መልዕክትን ማስተላለፍ ቀለል ያለ የቃላት ልውውጥ ተደርጎ ሊወሰድ አይችልም። ይልቁንም የሁለት የተለያየ ማህበረሰብ ባህልን፣ ታሪክን፣ የአኗኗር ዘይቤን እና የአስተሳሰብ አድማስን የማገናኘት ድልድይ ነው። በዚህ ረገድ ከአማርኛ ወደ ሞንጎሊኛ የሚደረገው የትርጉም ሥራ እጅግ አስደሳች እና ፈታኝ ከሆኑት መካከል አንዱ ነው። አማርኛ በሴማዊ የቋንቋዎች ቤተሰብ ውስጥ የሚመደብ እና የራሱ የሆነ የረጅም ዘመን ስልጣኔ እና ሃይማኖታዊ ታሪክ ያለው ቋንቋ ሲሆን፥ ሞንጎሊኛ ደግሞ በሞንጎሊክ የቋንቋዎች ቤተሰብ ውስጥ የሚመደብ፣ በኖማዲክ (ዘላን) ባህል እና በሰፊው የእስያ ስትይፕስ (Eurasian steppes) ታሪክ ላይ የተገነባ ቋንቋ ነው። እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች በጂኦግራፊ፣ በባህል እና በቋንቋ መዋቅር ያላቸው ሰፊ ልዩነት በትርጉም ሂደት ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል። በዚህ ጽሑፍ ውስጥ ከአማርኛ ወደ ሞንጎሊኛ ለመተርጎም የሚያስፈልጉ መሰረታዊ ግንዛቤዎችን፣ መዋቅራዊ ልዩነቶችን፣ ዋና ዋና ተግዳሮቶችን እና ለስኬታማ ትርጉም የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር እንመረምራለን።
የባህል እና የማህበራዊ አውድ ልዩነቶች በትርጉም ላይ ያላቸው ተጽዕኖ
የአማርኛ ቋንቋ በኢትዮጵያ ውስጥ ሰፊ ስርጭት ያለው ቋንቋ ሲሆን፥ ከክርስትና እና ከእስልምና እምነት፣ ከደጋማ አካባቢዎች ግብርና እና ከረጅም ጊዜ የመንግሥት አስተዳደር ባህል ጋር በጥብቅ የተቆራኘ ነው። በዚህ ምክንያት በቋንቋው ውስጥ ያሉ በርካታ ፈሊጣዊ አባባሎች፣ ዘይቤዎች እና የቃላት ምርጫዎች እነዚህን ማህበራዊ ሁኔታዎች ያንፀባርቃሉ። በአንጻሩ የሞንጎሊያ ባህል ከዘላን ከብት እርባታ፣ ከፈረስ ግልቢያ ባህል፣ ከሰፊ ሜዳዎች ኑሮ እና ከቲቤት ቡድሂዝም እንዲሁም ከሻማኒዝም እምነት ጋር የተቆራኘ ነው።
ለምሳሌ፥ በአማርኛ ውስጥ ከእርሻ እና ከእህል ምርት ጋር የተያያዙ በርካታ ምሳሌያዊ አባባሎች አሉ። እነዚህን ወደ ሞንጎሊኛ በሚተረጎምበት ጊዜ ትርጉማቸው እንዳይዛባ ማድረግ ትልቅ ጥንቃቄ ይጠይቃል። በሞንጎሊኛ ደግሞ ከፈረስ አስተዳደግ፣ ከአየር ንብረት ሁኔታዎች እና ከዘላን ድንኳን (ገር - Ger) አኗኗር ጋር የተያያዙ ሰፊ የቃላት ዝርዝሮች አሉ። ተርጓሚው እነዚህን ባህላዊ ልዩነቶች በሚገባ ካልተረዳ መልዕክቱን በተሳሳተ መንገድ ሊያስተላልፍ ይችላል። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ ሞንጎሊኛ ለመተርጎም የቋንቋ እውቀት ብቻ ሳይሆን የሁለቱን ህዝቦች የዕለት ተዕለት ኑሮ እና ባህላዊ እሴቶች በጥልቀት ማጥናት ያስፈልጋል።
የቋንቋዎች መዋቅራዊ እና ሰዋሰዋዊ ልዩነቶች
የአማርኛ እና የሞንጎሊኛ ሰዋሰዋዊ መዋቅሮች በብዙ መልኩ ይለያያሉ፤ ይህ ልዩነት በትርጉም ወቅት የሚከተሉትን ዋና ዋና ነጥቦች በትኩረት መመልከትን ይጠይቃል፡
- የዓረፍተ ነገር መዋቅር (Word Order)፦ እንደ መልካም አጋጣሚ ሆኖ ሁለቱም ቋንቋዎች ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የአገባብ ሥርዓትን ይከተላሉ። ይህ ማለት በአረፍተ ነገር ግንባታ ረገድ ከአማርኛ ወደ እንግሊዝኛ (SVO) ከመተርጎም ይልቅ ከአማርኛ ወደ ሞንጎሊኛ በሚተረጎምበት ጊዜ ሰፊ የዓረፍተ ነገር መልሶ ማደራጀት አያስፈልግም ይሆናል። ሆኖም ግን፥ ጥገኛ ዓረፍተ ነገሮች፣ ቅፅሎች እና ገላጭ ቃላት የሚቀመጡበት ቅደም ተከተል በሁለቱም ቋንቋዎች የተለያየ አገባብ አለው።
- የስነ-ቃል መዋቅር (Morphological Structure)፦ ሞንጎሊኛ ተለጣፊ (agglutinative) ቋንቋ ነው። ይህ ማለት በቃላቱ ላይ የተለያዩ ቅጥያዎችን በመጨመር አዳዲስ ትርጉሞችን እና ሰዋሰዋዊ ግዴታዎችን ይፈጥራል። በአማርኛ ደግሞ የራሱ የሆነ ውስብስብ የቋንቋ ስርወ-ቃል (root-and-pattern) እና ቅጥያ ሥርዓት አለ። የአማርኛ ግሥ በራሱ ባለቤቱን፣ ተሳቢውን፣ ጊዜውን፣ ፆታውን እና አልፎ ተርፎም አሉታዊነትን በአንድ ቃል ውስጥ አጣምሮ መያዝ ይችላል። ይህን ከአማርኛ ግሥ የሚገኘውን ሰፊ መረጃ ወደ ሞንጎሊያ ቅጥያዎች ማዛመድ ከፍተኛ ጥንቃቄን ይጠይቃል።
- የአናባቢዎች ስምምነት (Vowel Harmony)፦ በሞንጎሊኛ ቋንቋ ውስጥ የአናባቢዎች ስምምነት እጅግ ወሳኝ ሕግ ነው። ይህ ሕግ በአንድ ቃል ውስጥ የሚገቡ አናባቢዎች ወጥ በሆነ መልኩ ወይ የጀርባ አናባቢዎች (back vowels) ወይም የፊት አናባቢዎች (front vowels) መሆን እንዳለባቸው ይደነግጋል። በአማርኛ የተጻፈን ስም ወይም አዲስ ቃል ወደ ሞንጎሊኛ በሚገለበጥበት ጊዜ ይህንን የአናባቢዎች ስምምነት ሕግ ከግምት ውስጥ ማስገባት ያስፈልጋል።
- የፆታ ሰዋሰዋዊ ልዩነት (Grammatical Gender)፦ አማርኛ ግትር የሆነ የፆታ ሰዋሰዋዊ ክፍፍል አለው። ማንኛውም ስም ወይ ተባዕት ወይም አንስት ተብሎ ይመደባል፤ ይህም በግሡ እና በቅፅሉ ላይ ተፅዕኖ ይፈጥራል። በሞንጎሊኛ ግን ሰዋሰዋዊ ፆታ የለም። ስለዚህ በአማርኛ የተገለጹ የፆታ ልዩነቶችን በሞንጎሊኛ ጽሑፍ ውስጥ አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ በተለያዩ ገላጭ ቃላት ማሳየት ያስፈልጋል።
በትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶች
የመጀመሪያው እና ዋነኛው ተግዳሮት የቀጥታ ማጣቀሻ መዝገበ-ቃላት እጥረት ነው። ከአማርኛ በቀጥታ ወደ ሞንጎሊኛ ለመተርጎም የሚያስችሉ ጥራት ያላቸው ዲክሽነሪዎች ወይም ዲጂታል የትርጉም መሳሪያዎች በአሁኑ ጊዜ የሉም። በዚህ ምክንያት ተርጓሚዎች እንግሊዝኛን ወይም ሩሲኛን እንደ መካከለኛ ድልድይ ቋንቋ (bridge language) ለመጠቀም ይገደዳሉ። ይህ ሁለት ደረጃ ያለው የትርጉም ሂደት ግን ዋናውን መልዕክት እና ስሜት የማዛባት እድሉ ከፍተኛ ነው።
ሁለተኛው ፈተና የሃይማኖት፣ የፍልስፍና እና የታሪክ ቃላት ትርጉም ነው። በአማርኛ ውስጥ ሰፊ ቦታ ያላቸው የክርስትና ፅንሰ-ሃሳቦች (ለምሳሌ፡ ጸጋ፣ ቃል-ኪዳን፣ በረከት) በሞንጎሊያ የቲቤት ቡድሂዝም እና ሻማኒዝም ባህል ውስጥ ቀጥተኛ ተዛማጅ ቃላት ላይኖራቸው ይችላል። እነዚህን ፅንሰ-ሃሳቦች ለአንባቢው ግልጽ በሆነ መንገድ ለማቅረብ ተርጓሚው ሰፊ ገላጭ ማብራሪያዎችን ወይም የግርጌ ማስታወሻዎችን (footnotes) ለመጠቀም ሊገደድ ይችላል።
ለስኬታማ ትርጉም ጠቃሚ ምክሮች እና ስልቶች
እነዚህን ፈተናዎች ተቋቁሞ ጥራት ያለው የትርጉም ሥራ ለማቅረብ የሚከተሉትን ስልቶች መከተል ያስፈልጋል፡
- የዐውደ-ጽሑፍ ትርጉም (Contextual Translation) ማካሄድ፦ ቃላትን በተናጠል በመዝገበ-ቃላት በመፈለግ በቀጥታ ከመተርጎም መቆጠብ ያስፈልጋል። ይልቁንም መላውን ዓረፍተ ነገር እና አንቀጽ በማንበብ መልዕክቱን መረዳት እና ያንን መልዕክት በሞንጎሊኛ ተፈጥሯዊ በሆነ የአጻጻፍ ዘይቤ መግለጽ ተገቢ ነው።
- የባህል ትርጉም ስልት (Localization) መከተል፦ ለአንባቢው እንግዳ ሊሆኑ የሚችሉ የአማርኛ ባህላዊ አባባሎችን፣ የምግብ አይነቶችን ወይም ልብሶችን በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ፥ በሞንጎሊያ ባህል ውስጥ አቻ ትርጉም ያላቸውን ነገሮች መጠቀም ወይም በአጭሩ መግለጽ ጽሑፉን ይበልጥ ተነባቢ ያደርገዋል።
- የቃላት ዝርዝር (Glossary) ማዘጋጀት፦ ሥራውን ከመጀመርዎ በፊት በጽሑፉ ውስጥ ያሉትን ቁልፍ ቃላት፣ የሰው ስሞች፣ የቦታ ስሞች እና ልዩ ፅንሰ-ሃሳቦችን ለይቶ ማውጣት እና በሁለቱም ቋንቋዎች ያላቸውን ተዛማጅ ትርጉም አስቀድሞ መወሰን የትርጉም ሥራው ወጥ (consistent) እንዲሆን ያደርገዋል።
- የአገሬው ተወላጆች ግምገማ (Native Review)፦ የትርጉም ሥራው ከተጠናቀቀ በኋላ በሞንጎሊያ ቋንቋ ተወላጅ በሆኑ እና የቋንቋውን ሰዋሰዋዊ ውበት በሚገባ በሚረዱ ባለሙያዎች ጽሑፉን ማስገምገም እጅግ አስፈላጊ ነው። ይህ ሂደት በትርጉሙ ውስጥ ያሉ ያልተፈጥሯዊ የቃላት አጠቃቀሞችን ለማረም ይረዳል።
የማጠቃለያ ሐሳብ
ከአማርኛ ወደ ሞንጎሊኛ መተርጎም ሰፊ ትዕግሥትን፣ የባህል ጥናትን እና የቋንቋ ጥበባዊ አጠቃቀምን የሚጠይቅ ተግባር ነው። ምንም እንኳን ቋንቋዎቹ ያላቸው መዋቅራዊ ልዩነት ሰፊ ቢሆንም፥ የትርጉም መርሆዎችን በትክክለኛው መንገድ በመተግበር እና በባህል መካከል ያለውን ልዩነት በማክበር ውጤታማ ሥራ መስራት ይቻላል። ይህ ዓይነቱ የትርጉም ሥራ በምስራቅ አፍሪካ እና በማዕከላዊ እስያ ህዝቦች መካከል ያለውን የዕውቀት፣ የታሪክ እና የባህል ግንኙነት ለማጠናከር ከፍተኛ አስተዋፅኦ ይኖረዋል።