Өгүүлбэрийн бүтэц ба өгүүлбэрзүйн ялгааг даван туулах нь
Монгол болон сунда хэл нь өөр өөр хэлний бүлэгт хамаардаг тул өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд зарчмын томоохон ялгаануудтай байдаг. Монгол хэл нь Алтай язгуурын хэл бөгөөд өгүүлбэрийн дараалал нь SOV (Subject-Object-Verb) буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг" гэсэн хэлбэртэй байдаг. Харин сунда хэл нь Австронезийн хэлний язгуурт багтах бөгөөд үндсэн өгүүлбэрийн бүтэц нь SVO (Subject-Verb-Object) буюу "Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдахуун" загварыг баримталдаг. Үүнээс гадна сунда хэлэнд VSO (Үйл үг - Эзэн бие - Тусагдахуун) хэлбэрийн өгүүлбэрийн бүтэц ч нэлээд элбэг тохиолддог байна. Энэхүү синтаксийн зөрүүг орчуулгад зөв тусгахын тулд өгүүлбэрийг үгчлэн хөрвүүлэхээс бүрэн татгалзаж, утгын холбоосыг логик дараалалд оруулах шаардлагатай. Жишээ нь, монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэх өгүүлбэрийг сунда хэл рүү хөрвүүлэхэд "Би уншиж байна ном" (Kuring keur maca buku) гэсэн дарааллаар буулгах ёстой. Хэрэв өгүүлбэр урт, олон хамааралтай гишүүн өгүүлбэртэй бол тэдгээрийн хоорондын логик дарааллыг сунда хэлний өгүүлбэрзүйн дүрмийн дагуу шинэчлэн найруулах нь орчуулгын чанарт шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг. Орчуулагчаас өгүүлбэрийн утгыг бүрэн дүүрэн ойлгож, түүнийг сунда хэлний байгалийн урсгалтай синтакс руу хөрвүүлэх өндөр ур чадварыг шаарддаг. Ялангуяа монгол хэлний туслах үйл үг, холбоос үгсийг сунда хэлний холбоос үгстэй дүйцүүлэхдээ өгүүлбэрийн утгыг алдагдуулахгүй байх нь чухал юм.
Сунда хэлний нийгмийн хүндэтгэлийн шатлал ба регистрүүд
Сунда хэлний орчуулгын хамгийн нарийн бөгөөд төвөгтэй хэсэг бол "Татха баса сунда" (Tatakeudeung Basa Sunda) буюу хүндэтгэлийн зэрэглэлийн систем юм. Нийгмийн харилцааны статус, нас, дотно харилцааны түвшингээс хамаарч сунда хэлэнд үгсийн сан болон өгүүлбэрийн хэлбэр өөрчлөгддөг. Үндсэн гурван түвшинг дор дурдъя:
- Lemes (Subtle/Polite): Ахмад настан, дээд зиндааны хүмүүс, албаны уулзалт, эсвэл танихгүй хүмүүстэй харилцахад хэрэглэдэг хүндэтгэлийн дээд хэлбэр. Энэхүү түвшинг ашиглахдаа ярилцагчдын хэн нь хэн бэ гэдгийг тодорхойлох нь маш чухал байдаг.
- Loma (Informal/Casual): Найз нөхөд, үе тэнгийнхэн, гэр бүлийн дотоод харилцаанд хэрэглэгдэх албан бус түвшин. Хэрэв албан ёсны бичвэрт энэхүү түвшнийг хэрэглэвэл бүдүүлэг, соёлгүй мэт сэтгэгдэл төрүүлнэ.
- Kasar (Unrefined/Rough): Дургүйцлээ илэрхийлэх, амьтадтай харилцах, эсвэл нийгмийн маш доод харилцаанд хэрэглэгддэг боловч мэргэжлийн орчуулгад маш ховор, зөвхөн уран зохиолын дүрүүдийн харилцан ярианд хэрэглэгдэнэ.
Монгол хэлэнд хүндэтгэлийн "Та" хэлбэр болон үйл үгийн төгсгөлийн нөхцөлөөр хүндэтгэлийг илэрхийлдэг бол сунда хэлэнд хэрэглэж буй язгуур үгс өөрөө бүрэн өөрчлөгддөг онцлогтой. Жишээлбэл, "идэх" гэдэг үгийг "Loma" түвшинд "dahar" гэх бол, "Lemes" түвшинд "тухайн хүн өөрөө идэж байгаа бол" "neda", "бусад хүндэтгэлтэй хүн идэж байгаа бол" "tuang" гэж өөр өөр үгээр илэрхийлдэг. Энэхүү соёл-хэл шинжлэлийн ялгааг алдалгүй орчуулахын тулд эх бичвэрийн уншигч хэн бэ гэдгийг тодорхойлж, тохирох хүндэтгэлийн зэргийг сонгох нь чухал юм. Буруу регистр ашиглах нь уншигчийг үл хүндэтгэсэн, эсвэл хэт албархсан хөг аястай болгох эрсдэлтэй бөгөөд бизнесийн орчуулгад энэ нь ноцтой алдаанд тооцогддог.
Морфологийн онцлог ба үг бүтээх аргууд
Монгол болон сунда хэл нь хоёулаа залгамал (agglutinative) хэлний шинж чанартай боловч дагавар, залгаасыг ашиглах байдал нь ялгаатай. Монгол хэл нь зөвхөн үгийн төгсгөлд дагавар залгадаг (Suffixation) бол сунда хэл нь угтвар (prefix), дагавар (suffix), дунд залгаас (infix), болон хам залгаас (circumfix)-ыг өргөн ашигладаг. Ялангуяа сунда хэлний дунд залгаас (infix) болох "-ин-", "-ум-", "-ар-" зэрэг нь үгийн язгуур дунд орж утгыг хувиргадаг нь монгол хэлний хувьд огт байхгүй үзэгдэл юм. Жишээ нь, "сери" (инээх) гэдэг үгэнд "-ин-" дунд залгаасыг оруулахад "синери" (инээмсэглэх, олон удаа инээх) болон хувирдаг. Орчуулагч нь сунда хэлний эдгээр дагавар залгаасуудын үүргийг нарийн мэддэг байх шаардлагатай бөгөөд монгол хэлний дагавар нөхцөлийн утгатай дүйцүүлэн буулгах нь чухал. Монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдийг сунда хэлний угтвар үгс (prepositions) болох "di" (орших нэр ба газар), "ka" (чиглэх нэр), "tina" (гарах нэр) зэрэгтэй уялдуулан хөрвүүлнэ. Мөн үйл үгийн хэв, байдлыг илэрхийлэх дагавруудын зохицол нь орчуулгад маш нарийн утгын ялгааг гаргахад тусалдаг. Үүнийг орчуулахдаа монгол хэлний үйл үгийн байдлын ай (сайн дурын, харилцан байх гэх мэт)-тай дүйцүүлэн утгыг нарийвчлан гаргана.
Соёлын ялгаа ба Нутагшуулалт
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн үг хөрвүүлэх үйл явц биш бөгөөд соёлыг соёлд нутагшуулах урлаг юм. Монгол орон нь нүүдлийн соёл иргэншил, бэлчээрийн мал аж ахуй, буддын болон бөөгийн шашны гүн нөлөө бүхий соёлтой бол Сунда нь Индонезийн Ява арлын өрнөд хэсэгт орших газар тариалан, сууршмал соёл, исламын шашин болон уугуул "Сунда Вивитан" шүтлэгтэй ард түмэн юм. Үүний улмаас соёлын өвөрмөц нэршил (realia)-ийг орчуулахад хүндрэл үүсдэг. Жишээлбэл, монгол хэлний "айраг", "гэр", "цагаан идээ" зэрэг үгсийг сунда хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй тул тайлбарлах, эсвэл олон улсын нэршлээр нь буулгаж зүүлт хийх шаардлагатай. Түүнчлэн, сунда хүмүүсийн өдөр тутмын амьдрал дахь шашны холбогдолтой мэндчилгээ, ерөөл зэргийг монгол хэлний уламжлалт ерөөл, билэг дэмбэрлийн үгстэй утга дүйцүүлэн хувиргах шаардлага гардаг. Нутагшуулалтыг дутуу хийсэн тохиолдолд орчуулсан эх бичвэр нь сунда хэрэглэгчдэд гадны, ойлгомжгүй мэт санагддаг сөрөг талтай. Соёлын хүрээнд нийцсэн өнгө аясыг сонгох нь уншигчдын итгэлийг олж авахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг тул орчуулга хийхдээ тухайн бүс нутгийн зан заншил, шашны дэг жаягийг үргэлж хүндэтгэх шаардлагатай байдаг.
Орчуулгын Процесс ба Практик Зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс сунда хэл рүү шууд орчуулга хийхэд тулгардаг гол бэрхшээл нь хоёр талын толь бичиг, цахим орчуулгын эх сурвалжийн хомсдол юм. Иймд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Дамжуулагч хэл (Pivot Language) ашиглах: Шууд толь бичиг байхгүй тохиолдолд монгол эхийг эхлээд англи эсвэл индонези хэл рүү чанартай хөрвүүлж, дараа нь сунда хэл рүү орчуулах арга хамгийн түгээмэл байдаг. Ингэхдээ утга алдагдахаас сэргийлж, хяналтын шат дамжлагыг нарийн баримтлах хэрэгтэй. Индонези хэл болон сунда хэл нь нэг бүлгийн хэл тул хоорондоо хөрвөх чадвар маш сайтай байдаг бөгөөд энэ нь орчуулгын явцыг хөнгөвчилдөг.
- Сунда хэлний үгсийн санг шалгах: Орчуулгад хэрэглэгдэж буй үгс нь "Loma" уу, эсвэл "Lemes" үү гэдгийг тухай бүрт нь нягтлах. Хүндэтгэлийн зэргийг хольж хэрэглэх нь бичвэрийн найруулгыг замбараагүй болгодог тул хяналтын шатанд үгсийн санг дахин нэг нягталж, дүрмийн зөв хэрэглээг хангах хэрэгтэй.
- Хэлний мэргэжилтэн, уугуул хэлтнээс зөвлөгөө авах: Эцсийн бүтээгдэхүүнийг сунда хэлээр ярьдаг уугуул иргэнээр (native speaker) хянуулах нь соёл болон хэлний урсгалын хувьд алдаагүй болох баталгаа болдог. Энэ нь орчуулгыг байгалийн мэт уншигдахад тусална.
- Нэр томьёоны сан (Glossary) бүрдүүлэх: Захиалагч болон төслийн шаардлагад нийцүүлэн байнга хэрэглэгддэг нэр томьёог нэгтгэсэн сан үүсгэх нь дараагийн орчуулгуудад нэгдмэл байдлыг хангаж, ажлын бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ.
Эдгээр дүрмүүдийг баримталснаар орчуулагчид монгол хэлнээс сунда хэл рүү өндөр түвшний, алдаа мадаггүй, хэрэглэгчдийн сэтгэлд нийцсэн орчуулгыг хийж гүйцэтгэх боломжтой болно. Хэл шинжлэлийн гүнзгий мэдлэг, соёлын мэдрэмж, системтэй хандлага нь чанартай орчуулгын тулгуур багана юм.