O ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Lūkia, he huakaʻi ia e pili ana i ke alahaka ma waena o ʻelua ao like ʻole. He ʻōlelo Polenekia ka ʻōlelo Hawaiʻi mai ka ʻohana ʻōlelo ʻAukelonekia (Austronesian), a he ʻōlelo Salawa ka ʻōlelo Lūkia mai ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-Eulopa (Indo-European). Ma muli o kēia kaʻawale loa o ka mōʻaukala, ke kālaiʻōlelo, a me ka moʻomeheu o kēia mau ʻōlelo ʻelua, nui nā keʻakeʻa a me nā hihia e kū mai ana i mua o ka mea unuhi. ʻO ka pahuhopu o kēia ʻatikala, ʻo ia ka nānā hohonu ʻana i nā analula pilinaʻōlelo, nā loina moʻomeheu, a me nā mākau unuhi e pono ai no ka hoʻololi kūpono ʻana i ka manaʻo mai ka ʻōlelo makuahine o Hawaiʻi nei a i ka ʻōlelo a ka poʻe Lūkia.
1. Ka Hoʻohālikelike ʻAna i nā ʻOhana ʻŌlelo ʻElua
He mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i ke kumu o nā ʻōlelo ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia i kūkulu ʻia ma luna o nā huaʻōlelo pōkole, nā kani hāmama (nā kamaliʻi me nā huapalapala ʻelima, nā kōkua he ʻewalu, a me ka ʻokina), a me ka pilinaʻōlelo i alakaʻi ʻia e nā hōʻailona kaimua (particles). ʻAʻole loli ka hopena o ka huaʻōlelo e hōʻike i ke kuleana pilinaʻōlelo (grammatical case). Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ka ʻōlelo Lūkia, he ʻōlelo hoʻohuihui loa ia (synthetic language) kahi e hoʻohana nui ʻia ai nā meapākuʻi (inflections/declensions) e hōʻike i ka helu, ke kāne a wahine paha o ka inoa, a me nā hihia pilinaʻōlelo ʻeono.
No laila, i ka manawa e unuhi ai ka mea unuhi mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, pono ʻo ia e hoʻololi loa i ke ʻano o ke kūkulu ʻana i ka manaʻo. ʻAʻole hiki ke unuhi huaʻōlelo no kēlā me kēia huaʻōlelo. Pono e lawe ʻia ka ʻuhane o ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a hana hou ʻia ma ke ʻano kūpono i ke kani a me ka manaʻo o ka ʻōlelo Lūkia.
2. Nā Hihia Pilinaʻōlelo Koʻikoʻi
Eia kekahi mau ʻokoʻa nui o ka pilinaʻōlelo e kū nei ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua e pono ai ka mālama pono ʻana:
- Nā Paniinoa (Pronouns): Loaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi nā paniinoa kikoʻī loa. No ka laʻana, loaʻa ka paniinoa pālua (dual) e like me "kāua" (ʻo ʻoe a me au) a me "māua" (ʻo ia a me au, me ka hoʻokoe ʻana iā ʻoe). Loaʻa hoʻi ka paniinoa hōʻole a komo paha no ka helu nui, e like me "kākou" a me "mākou". Ma ka ʻōlelo Lūkia, hoʻokahi wale nō huaʻōlelo no "we" (мы), no laila e nalowale ana kēlā kikoʻī ke ʻole ka mea unuhi e pākuʻi i nā huaʻōlelo wehewehe hou.
- Nā Hihia Pilinaʻōlelo ʻEono o ka ʻŌlelo Lūkia (Grammatical Cases): Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia nā hōʻailona e like me "i", "iā", "ma", "mai", "o", "a", "no", "na" e hōʻike i ka pili o nā inoa. Ma ka ʻōlelo Lūkia, pono e hoʻololi i ka hopena o nā haʻiinoa ma o nā hihia he ʻeono: Nominative (Именительный), Genitive (Родительный), Dative (Дательный), Accusative (Винительный), Instrumental (Творительный), a me Prepositional (Предложный). Pono ka mea unuhi e ʻike pono i ke kuleana o ka haʻiinoa Hawaiʻi ma ka hopunaʻōlelo e koho ai i ka hihia Lūkia kūpono.
- Ke Kūlana Haʻina (Verbal Aspect vs Tense): ʻAʻole kuhikuhi nui ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka wā paʻa (absolute tense) akā i ke ʻano o ka hana (verbal aspect) me ka hoʻohana ʻana i nā huaʻōlelo kōkua e like me "ua" (hana i pau), "e...ana" (hana e hana ʻia ana), a me "ke...nei" (hana e hana ʻia nei i kēia manawa). Ma ka ʻōlelo Lūkia, aia kekahi ʻōnaehana paʻakikī o ke ʻano o ka haʻina (aspect) i kapa ʻia ʻo "совершенный вид" (aspect perfective) a me "несовершенный вид" (aspect imperfective). ʻO ke koho ʻana ma waena o kēia mau ʻano ʻelua i ka ʻōlelo Lūkia, koi ia i ka hoʻomaopopo hohonu i ka pōʻaiapili o ka moʻolelo Hawaiʻi.
3. Ka Hōʻike ʻAna i nā Kani o ka ʻŌlelo Hawaiʻi ma ka Palapala Lūkia (Transliteration)
Ke unuhi nei ka mea unuhi i ka inoa o ka poʻe, nā wahi, a i ʻole nā manaʻo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Lūkia, kū mai ke keʻakeʻa o ke kope ʻana i ke kani (transliteration). He 13 wale nō huapalapala o ka piʻāpā Hawaiʻi (me ka ʻokina a me nā kahakō), akā he 33 huapalapala ko ka piʻāpā Lūkia (Cyrillic). Pehea lā e hōʻike ʻia ai ka ʻokoʻa o ka leo Hawaiʻi?
ʻO ka mua, ʻo ka ʻokina. ʻAʻohe kani like ma ka ʻōlelo Lūkia no kēia glottal stop. I kekahi manawa, waiho wale ʻia me ka hōʻike ʻole ʻia ma ka palapala Lūkia, a i ʻole hoʻohana ʻia ka hōʻailona hoʻopaʻa (hard sign - ъ) a i ʻole ka apostrophe, akā ʻaʻole ia he mea maʻamau. No ka laʻana, unuhi ʻia ka inoa o ko kākou pae ʻāina ʻo "Hawaiʻi" he "Гавайи" (Gavayi) ma ka ʻōlelo Lūkia, kahi e nalowale loa ai ke kani o ka ʻokina.
ʻO ka lua, ʻo ka kahakō e hōʻike ana i ke kani lōʻihi o ka vowel. Ma ka ʻōlelo Lūkia, ʻaʻohe kahakō. Hōʻike ʻia ke kani lōʻihi ma o ka puana ʻana i ka huaʻōlelo me ka accent (ударение), akā ma ka palapala maʻamau, ʻaʻole kākau ʻia kēlā hōʻailona. No laila, hiki i ke kanaka Lūkia ke heluhelu hewa i ke kani o ka huaʻōlelo Hawaiʻi.
ʻO ka kolu, ʻo ka huapalapala "W". Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hiki ke puana ʻia ka "W" me ke kani "V" a i ʻole "W". Ma ka ʻōlelo Lūkia, hoʻohana ʻia ka huapalapala "В" (Ve) e kū ana no ke kani "V". Eia naʻe, hoʻololi kēia i ka nahenahe o ka huaʻōlelo maoli ke heluhelu ka poʻe Lūkia.
4. Ka Unuhi ʻAna i nā Manaʻo Moʻomeheu a me ka Manaʻo Huna (Kaona)
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa, ʻo ia ka unuhi ʻana i nā manaʻo Hawaiʻi ʻaʻohe o lākou huaʻōlelo like loa ma ka ʻōlelo Lūkia. ʻO nā huaʻōlelo koʻikoʻi o ka moʻomeheu Hawaiʻi e like me "Aloha", "Mana", "Pono", "Kapu", "ʻĀina", a me "Ohana", he mau manaʻo hohonu ko lākou i pili i ka hoʻomana, ka pili kanaka, a me ka pilina me ka honua. No ka mea unuhi e hoʻāʻo nei e hoʻopuka i kēia ma ka ʻōlelo Lūkia, ʻelua ana ala e hele ai:
ʻO ka mua, ʻo ka hoʻohana ʻana i ka huaʻōlelo Hawaiʻi kumu a wehewehe ma o kekahi memo liʻiliʻi (footnote) a i ʻole ma waena o nā kahaapo. Eia kekahi laʻana: Hiki ke unuhi ʻia ka "ʻĀina" he "земля" (mother earth/land), akā e nalowale ana ka ʻuhane o ka pilina ʻohana ma waena o ke kanaka a me ka lepo. No laila, ʻoi loa ke kākau ʻana i ka huaʻōlelo Hawaiʻi me ka wehewehe ʻana i kona manaʻo hohonu ma ka ʻōlelo Lūkia.
ʻO ka lua, ʻo ka ʻimi ʻana i ka hua Lūkia kokoke loa, akā me ka hoʻololi liʻiliʻi ʻana i nā huaʻōlelo e puni ana e hōʻike i ke ʻano kūpono. Eia hoʻi, ʻo ka hana a ka poʻe haku mele Hawaiʻi, ʻo ia ka hoʻohana ʻana i ka "kaona" (manaʻo huna). Pono ka mea unuhi e hoʻolohe me ke akahele i ka mele a i ʻole ka moʻolelo i mea e ʻike ai i kēlā kaona ma mua o kona hoʻomaka ʻana e unuhi i ka ʻōlelo Lūkia, i ʻole e lilo ka unuhi he mea papā a make wale nō.
5. Nā Kumu Aʻo Kūpono no ka Mea Unuhi
I mea e kūleʻa ai ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Lūkia, eia kekahi mau kumu aʻo kōkua e hahai ai:
- E Kālele i ke ʻAno o ka Hopunaʻōlelo (Context): Ma muli o ka ʻokoʻa o ka hoʻonohonoho huaʻōlelo (He VSO ka ʻōlelo Hawaiʻi, a he SVO ka ʻōlelo Lūkia ma ka maʻamau), mai hoʻāʻo e unuhi i nā huaʻōlelo ma ko lākou kūlana kumu. E heluhelu i ka hopunaʻōlelo holoʻokoʻa, e hopu i ka manaʻo nui, a laila, e kūkulu hou i kēlā manaʻo ma ke ʻano Lūkia maʻamau.
- E Makaʻala i nā Kahakō a me nā ʻOkina: Hiki i ke kahakō a me ka ʻokina ke hoʻololi loa i ka manaʻo o ka huaʻōlelo Hawaiʻi. Ke unuhi, pono e hōʻoia i ka pololei o ka palapala kumu i ʻole e unuhi hewa ʻia ka manaʻo i ka ʻōlelo Lūkia.
- Ka Hoʻonaʻauao ʻana i ka Mea Heluhelu Lūkia: No ka mea, ʻaʻole kamaʻāina ka hapa nui o ka poʻe Lūkia i ke ola a me ka hoʻonohonoho kaiaulu o Hawaiʻi kahiko, e kōkua nui ka hoʻohui ʻana i kekahi wehewehe pōkole no nā loina moʻomeheu i ʻike ʻia ma ka kikokikona.
- E Mālama i ka ʻOhana Leo (Tone): He ʻoluʻolu, he palupalu, a he pili aloha ke kani o ka ʻōlelo Hawaiʻi he nui. Hiki i ka ʻōlelo Lūkia ke kani koʻikoʻi a ʻoʻoleʻa paha. Pono ka mea unuhi e koho i nā hua Lūkia palupalu a mele hoʻi i mea e hōʻike ai i kēlā nahenahe o ka ʻōlelo Hawaiʻi.
6. Ka Panina Manaʻo: He Alahaka Ma Waena o Nā Kai ʻElua
ʻO ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Lūkia, ʻaʻole ia he hana ʻenehana wale nō, akā, he hana noʻeau ia. He hana ia e pili ana i ke komo ʻana i loko o ka naʻau o nā poʻe ʻelua e noho ana ma nā ʻāina like ʻole o ka honua—kahi i ka wela o ka lā ma waena o ka moana Pākīpika, a kahi i ke anu o ka hau ma nā kula ākea o Siberia a me nā kūlanakauhale nui o Rūsia. ʻO ka mea unuhi akamai, ʻo ia ka mea e hiki ke hoʻolilo i kēlā me kēia hopunaʻōlelo i mea ola, e mālama ana i ke kapu o ka ʻōlelo kumu a me ka nani o ka ʻōlelo hou i kūkulu ʻia.