Að þýða texta á milli íslensku og sótó (Sesotho), sem er eitt af opinberum tungumálum Lesótó og Suður-Afríku, er óvenjulegt en afar áhugavert verkefni. Þessi tvö tungumál tilheyra gerólíkum málaættum og endurspegla menningarheima sem standa landfræðilega og sögulega langt hvor frá öðrum. Íslenska er germanskt beygingarmál með flókna beygingarfræði, meðan sótó er bantúmál sem byggir á skeytingarformi (agglutination) og flóknu kerfi nafnorðaflokka. Þessi grein fjallar um helstu málfræðilegu áskoranirnar, menningarlega staðfærslu og veitir hagnýt ráð til að tryggja nákvæmar og náttúrulegar þýðingar á milli þessara mála.
Málfræðilegur samanburður: Beygingar vs. skeytingar og nafnorðaflokkar
Stærsta áskorunin við þýðingar á milli íslensku og sótó liggur í gerólíkri málfræðilegri uppbyggingu. Til þess að þýðingin verði árangursrík verður þýðandinn að skilja hvernig hvor tveggja tungumálanna tjáir tengsl á milli orða.
Íslenska: Beygingar, kyn og föll
Íslenska er þekkt fyrir varðveislu forna beygingarkerfisins. Hún notar:
- Þrjú málfræðileg kyn: Karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn.
- Fjögur föll: Nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall sem breyta endingum nafnorða, lýsingarorða og fornnafna.
- Flókna sagnbeygingu: Sagnir beygjast eftir persónu, tölu, tíð og hætti.
Sótó: Nafnorðaflokkar og samræmi (Concords)
Sótó notar hins vegar ekki föll eða hefðbundin þrjú kyn eins og evrópsk mál. Þess í stað byggir málið á:
- Nafnorðaflokkum (Noun Classes): Sótó hefur um 15 til 18 nafnorðaflokka (fer eftir greiningu). Hver flokkur skilgreinist af ákveðnu forskeyti (t.d. mo- fyrir einstakling í eintölu, og ba- fyrir fleirtölu). Flokkarnir flokka hluti eftir eiginleikum, svo sem fólk, plöntur, dýr, verkfæri eða óhlutstæð hugtök.
- Samræmisvísunum (Concords): Forskeyti nafnorðsins stýrir samræmi allrar setningarinnar. Lýsingarorð, sagnir og fornöfn sem tengjast nafnorðinu verða að taka á sig samsvarandi forskeyti eða samræmisvísa. Þetta skapar flókinn vef hljóðkerfislegs samræmis.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í sótó verður þýðandinn að sleppa hugmyndinni um fallbeygingar og finna rétta nafnorðaflokkinn í sótó til að tryggja að setningafræðilegt samræmi náist rétt í markmálinu.
Sagnir og tíðir: Breytileiki í tjáningu
Íslenskar sagnir lýsa tíma og hætti með flóknum beygingum (t.d. kennimyndum og viðtengingarhætti). Sótó tjáir tíðir, horf (aspect) og hætti fyrst og fremst með hjálparsögnum og forskeytum sem bætt er við sagnstofninn. Sótó hefur mjög nákvæmar leiðir til að tjá hvort atburður sé yfirstandandi, nýlokið eða venjubundinn.
Sérstaklega þarf að gæta að þýðingu á viðtengingarhætti í íslensku (t.d. „ég vildi að hann kæmi“). Í sótó er þetta oft tjáð með sérstökum sagnasamböndum eða með því að nota ákveðna nafnorðaflokka og viðskeyti sem gefa til kynna ósk eða möguleika. Ef þýðandi reynir að þýða orðrétt verður útkoman óskiljanleg.
Menningarleg staðfæring: Frá norðurslóðum til suðurhluta Afríku
Þýðingar snúast ekki eingöngu um orð, heldur einnig um menningu. Íslenska endurspeglar norræna náttúru, sögu og lífshætti. Sótó endurspeglar hins vegar lífið á hálendi Suður-Afríku og Lesótó, þar sem landbúnaður, samfélagsgerð og hefðir gegna stóru hlutverki.
Hér eru nokkur dæmi um menningarlegar áskoranir:
- Náttúrufyrirbæri: Íslensk orð yfir snjó, ís, jökla og eldfjöll eiga sér ekki alltaf nákvæmar samsvaranir í sótó. Þótt Lesótó sé fjallaland þar sem snjóar á vetrum, er flóðgátt íslenskra orða yfir ís og snjó mun stærri. Hér þarf þýðandinn oft að grípa til lýsandi þýðinga eða skýringa.
- Samfélagsleg hugtök: Í sótó eru mjög nákvæm orð yfir fjölskyldutengsl sem íslenska hefur ekki (t.d. mismunandi orð yfir föðurbróður og móðurbróður, eða eldri og yngri systkini af sama kyni). Þegar þýtt er úr íslensku þarf að greina samhengið vel til að velja rétt fjölskylduheiti í sótó.
- Líkingamál og orðatiltæki: Orðatiltæki eins og að „koma af fjöllum“ eða „vera úti í hött“ er ekki hægt að þýða beint. Í sótó þarf að finna orðatiltæki sem nota staðbundnar myndir, oft tengdar búfénaði eða samfélagslegum gildum, to ná sömu áhrifum.
Mikilvægi brúarmála og skortur á tvítyngdum orðabókum
Eitt stærsta hagnýta vandamálið við þýðingar á milli íslensku og sótó er skortur á beinum hjálpartækjum. Það eru engar opinberar eða yfirgripsmiklar íslensk-sótó orðabækur til. Þess vegna verða þýðendur nánast undantekningarlaust að styðjast við brúarmál, oftast ensku.
Þetta ferli kallar á tvöfalda varkárni:
- Þýðandi þarf fyrst að þýða íslenska textann yfir á ensku (eða öfugt) og greina málfræðilega og merkingarlega strúktúra.
- Í næsta skrefi er textinn þýddur úr ensku yfir í sótó. Hættan hér er sú að blæbrigði glatist í þessari tvöföldu þýðingu. Því er nauðsynlegt að þýðandinn hafi mjög góðan skilning á menningu og málkerfi beggja endamála en treysti ekki blindandi á enskuna sem millilið.
Hagnýt ráð til að ná árangri í þýðingum
Ef þú ert að vinna að þýðingu á milli þessara mála, skaltu fylgja þessum lykilskrefum til að tryggja gæði textans:
- Greindu samhengið ítarlega: Vegna þess að sótó reiðir sig á nafnorðaflokka til að stýra setningagerð, verður þú að vita nákvæmlega hvaða hlut eða persónu verið er að vísa til í íslenska textanum áður en þú velur sótó-heitið.
- Varastu orðréttar þýðingar: Sótó notar oft sagnir þar sem íslenska notar nafnorð eða lýsingarorð. Setningagerðin í sótó er kraftmikil og byggir mikið á sagnorðum. Endurskrifaðu setningar til að þær hljómi náttúrulega í markmálinu.
- Samstarf við móðurmálstalandi einstaklinga: Þar sem engin sjálfvirk þýðingartól (eins og Google Translate) ráða vel við þessa samsetningu, er yfirlestur móðurmálstalandi sótó-manns (eða íslendings, efter því í hvora áttina er þýtt) algjör lykilforsenda fyrir faglegri útgáfu.
- Gefðu gaum að réttritun og framburðartáknum: Bæði málin nota sérstök tákn. Íslenska notar stafi og tákn eins og á, ð, é, ó, ö, þ, meðan sótó notar ákveðin tvíhljóðatákn og stundum úrfellingarteikn sem skipta sköpum fyrir merkingu orða.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og sótó krefjist mikils af þýðandanum. Þetta er ekki eingöngu spurning um að flytja orð á milli mála, heldur að byggja brú á milli tveggja gjörólíkra menningarheima og málfræðikerfa. Með því að sýna málfræðilegum sérkennum beggja mála virðingu og skilning má vinna gegn merkingartapi og búa til texta sem talar beint til hjarta lesandans.