Að þýða texta á milli íslensku og úkraínsku er flókið og krefjandi verkefni sem krefst mun meira en einungis orðabókarnotkunar. Þótt bæði tungumálin tilheyri indóevrópsku málaættinni, tilheyrir íslenska germanskri grein en úkraínska slavneskri. Þessi mismunandi uppruni þýðir að þrátt fyrir ákveðin sameiginleg einkenni, svo sem flókið beygingarkerfi, er uppbygging þeirra, setningagerð og menningarlegur bakgrunnur mjög ólíkur. Fyrir vikið standa þýðendur frammi fyrir margvíslegum málfræðilegum, stílfræðilegum og menningarlegum áskorunum sem krefjast djúprar sérþekkingar og næmni.
Málfræðilegur samanburður: Beygingakerfi og málfræðileg kyn
Bæði íslenska og úkraínska flokkast sem beygingamál (e. synthetic languages), sem þýðir að tengsl orða í setningu ráðast fyrst og fremst af beygingarendingum þeirra en ekki einungis af orðaröð eins og algengt er í ensku. Hins vegar er verulegur munur á umfangi og virkni þessara kerfa:
- Fallbeyging: Íslenska hefur fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) sem beygjast í eintölu og fleirtölu. Úkraínska hefur hins vegar sjö föll. Til viðbótar við þau fjögur sem finnast í íslensku bætir úkraínska við sviptifalli (instrumental - орудний відмінок), staðarfalli (locative - місцевий відмінок) og ávarpsfalli (vocative - кличний відмінок). Þegar þýtt er úr íslensku yfir á úkraínsku þarf því að greina nákvæmlega hlutverk hvers nafnorðs og forsetningar til að velja rétt fall í úkraínsku, þar sem ein íslensk forsetning getur krafist ólíkra falla í úkraínsku eftir samhengi og merkingu.
- Málfræðilegt kyn: Bæði málin greina á milli þriggja kynja: karlkyns, kvenkyns og hvorugkyns. Hins vegar samsvarar kyn nafnorða alls ekki alltaf á milli mála. Orð sem er hvorugkyn í íslensku getur verið kvenkyn eða karlkyn í úkraínsku. Þetta hefur keðjuverkandi áhrif á lýsingarorð og sagnir sem sambeygjast nafnorðinu í úkraínsku.
Sagnir og sagnhorf: Hinn flókni munur
Einn stærsti munurinn á kerfi sagna í þessum tveimur tungumálum tengist hugtakinu sagnhorf (e. grammatical aspect). Þetta er mikilvægt atriði sem þýðendur verða að ná góðum tökum á til að skila nákvæmri merkingu og tíma setningarinnar.
Í úkraínsku skiptast sagnir kerfisbundið í lokið horf (perfective) og ólokið horf (imperfective). Lokna horfið lýsir athöfn sem er lokið eða mun ljúka sem heild, oft með áherslu á árangur eða niðurstöðu. Ólokna horfið lýsir yfirstandandi, endurtekinni eða almennri athöfn án þess að vísað sé til loka hennar. Íslenska hefur ekki þetta kerfi innbyggt í sagnirnar sjálfar með sama hætti. Íslenska notar frekar hjálparsagnir eða orðasambönd, eins og „vera að“ (yfirstandandi athöfn) eða „vera búinn að“ (lokin athöfn). Þýðandi sem vinnur með íslenskan texta verður að greina samhengið vandlega til að átta sig á því hvort athöfnin sé yfirstandandi eða lokið, og velja viðeigandi sagnstofn í úkraínsku í samræmi við það til að forðast merkingarvillur.
Greinirinn og áhrif hans á setningagerð
Annað athyglisvert atriði er notkun greinisins. Íslenska hefur ákveðinn greini sem ýmist er viðskeyttur (t.d. „bókin“) eða laus („hin nýja bók“), en enginn óákveðinn greinir er til í málinu. Úkraínska hefur hins vegar alls engan greini, hvorki ákveðinn né óákveðinn. Upplýsingar um það hvort átt sé við ákveðinn hlut sem viðmælendur þekkja eða nýjan og óákveðinn hlut koma fram með öðrum leiðum í úkraínsku. Þetta er oft gert með orðaröð, ábendingarfornöfnum eða einfaldlega út frá samhengi setningarinnar. Þýðendur þurfa að sýna mikla næmni þegar þeir flytja ákveðni íslensks texta yfir í úkraínsku þar sem orðaröðin gegnir oft lykilhlutverki við að gefa til kynna nýjar eða áður kunnar upplýsingar í slavneskum málum.
Orðaröð og áherslur í setningum
Íslenska fylgir yfirleitt frekar strangri SVO-orðaröð (frumlag-sögn-andlag) og svokallaðri V2-reglu, þar sem persónubeygða sagan verður að vera í öðru sæti aðalsetningar. Úkraínska hefur aftur á móti mun frjálsari orðaröð vegna þess að ríkuleg fallbeyging nafnorða tilgreinir hlutverk þeirra í setningunni án tillits til staðsetningar. Þessi munur gefur úkraínskum þýðendum tækifæri til að breyta orðaröðinni til að leggja sérstaka áherslu á ákveðna hluta setningarinnar. Ef áhersla á að vera á gerandanum er hann hafður fremst, en ef áherslan á að vera á afleiðingum athafnarinnar getur andlagið færst fremst. Þýðendur þurfa að átta sig á blæbrigðum íslensku setningarinnar til að geta endurspeglað sömu áherslu með því að nýta sér sveigjanleika úkraínskrar orðaraðar.
Staðfæring, orðatiltæki og menningarlegur bakgrunnur
Þýðingar snúast aldrei eingöngu um málfræðireglur; þær snúast einnig um menningu og sögu. Íslenskt mál er ríkt af myndmálstengdum orðatiltækjum sem eiga rætur sínar að rekja til sjómennsku, náttúruöflunar, landbúnaðar og fornsagna. Að þýða orðatiltæki og myndmál eins og „að leggja höfuðið í bleyti“, „að koma alveg af fjöllum“ eða „að róa á önnur mið“ bókstaflega yfir á úkraínsku mun leiða til óskiljanlegs texta.
Þýðandinn verður að finna menningarlegt ígildi í úkraínsku. Sem dæmi má nefna að í stað þess að þýða „að koma af fjöllum“ bókstaflega, gæti verið notuð úkraínsk samlíking sem lýsir undrun eða vanþekkingu á aðstæðum. Menningarleg staðfæring (e. localization) skiptir sköpum til að textinn hljómi náttúrulega og nái til úkraínskra lesenda á áhrifaríkan og réttan hátt án þess að valda misskilningi.
Gagnleg ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja sem best gæði þegar þýtt er á milli þessara mála er mælt með eftirfarandi vinnubrögðum:
- Greining á samhengi: Ekki þýða einstök orð heldur heildarmerkingu málsgreinarinnar. Sérstaklega þarf að huga að sagnhorfi og ákveðni.
- Sérhæfð hugtakasöfn: Gott er að útbúa tvítyngd hugtakasöfn fyrir tæknileg, lagaleg eða viðskiptatengd hugtök, þar sem hvorugt tungumálið hefur alltaf beinar samsvaranir fyrir nýyrði eða sérhæft málsfar hins málsins.
- Prófarkalestur móðurmálsmanns: Texti sem þýddur er yfir á úkraínsku ætti alltaf að vera yfirfarinn af einstaklingi sem á úkraínsku að móðurmáli og hefur góða málvitund, til að tryggja að setningafræðin sé eðlileg og laus við erlendan keim.
- Varist málsniðsavvik: Gætið þess að formlegt málsnið í íslensku skili sér rétt yfir í úkraínsku, þar sem úkraínska ávarpskerfið getur verið strangara varðandi formlegheit en það íslenska, sem er mjög óformlegt og persónulegt.