Қазіргі жаһандану дәуірінде тілдер арасындағы байланыс пен аударма ісі өте маңызды рөл атқарады. Түркі тілдері тобына жататын қазақ тілі мен банту тілдер тобының өкілі болып табылатын шона тілі арасындағы аударма процесі лингвистикалық және мәдени тұрғыдан өте қызықты әрі күрделі мәселе болып табылады. Шона тілі негізінен Зимбабве мен Мозамбиктің кейбір аймақтарында қолданылады. Бұл екі тіл бір-бірінен мүлдем бөлек тілдік отбасыларға жататындықтан, олардың арасында тікелей аударма жасау ерекше кәсіби дайындықты, терең теориялық білімді және практикалық тәжірибені талап етеді. Төменде қазақ тілінен шона тіліне аудару процесінің негізгі аспектілері, қиындықтары мен тиімді кеңестері жан-жақты қарастырылады.
1. Синтаксистік құрылымдағы айырмашылықтар: SOV және SVO модельдері
Аударма барысында кездесетін ең үлкен кедергілердің бірі – сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі. Қазақ тілі – типтік SOV (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) тілі. Яғни, қазақ тілінде етістік әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Ал шона тілі, көптеген банту тілдері сияқты, SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымын қолданады. Бұл дегеніміз, аудармашы сөйлемді аударған кезде оның құрылымын толығымен өзгертуі керек.
Мысалы, қазақ тіліндегі "Мен кітапты оқып жатырмын" деген сөйлемді шона тіліне аударғанда, сөздердің реті "Мен оқып жатырмын кітапты" (Ndiri kuverenga bhuku) болып өзгереді. Аудармашы сөйлемді сөзбе-сөз аудармау керек, өйткені бұл мағынаның бұрмалануына немесе сөйлемнің түсініксіз болуына әкеп соғады. Мәтіннің логикалық құрылымын сақтау үшін синтаксистік трансформация әдістерін шебер қолдана білу қажет.
2. Морфологиялық айырмашылықтар: Жалғаулар мен префикстердің тартысы
Қазақ тілі – агглютинативті тіл. Мұнда сөз түбіріне түрлі қосымшалар (жұрнақтар мен жалғаулар) ретімен жалғану арқылы жаңа сөздер немесе грамматикалық формалар жасалады. Мысалы, "достарыма" деген сөзде түбір (дос), көптік жалғауы (-тар), тәуелдік жалғауы (-ым) және барыс септігі (-а) бірінен соң бірі жалғанып тұр.
Шона тілі де белгілі бір дәрежеде агглютинативті сипатқа ие, бірақ оның басты ерекшелігі – префикстік жүйенің өте дамығандығында. Шона тілінде зат есімдер кластарға (зат есім кластары немесе "mupanda") бөлінеді. Жиыны 21 зат есім класы бар және олардың әрқайсысының өзіне тән префикстері болады. Бұл префикстер сөйлемдегі басқа сөздермен (етістіктер, сын есімдер, есімдіктер) сәйкес келуі тиіс (конкорданттық жүйе). Қазақ тіліндеге септік жалғаулары мен тәуелдік формалары шона тілінде сәйкес префикстер мен демеуліктер арқылы беріледі. Сондықтан аудармашы зат есім кластарының жұмыс істеу механизмін өте жақсы түсінуі тиіс.
3. Грамматикалық категориялардың сәйкес келмеуі
Қазақ тілінде де, шона тілінде де дәстүрлі мағынадағы грамматикалық тек (род) категориясы жоқ. Алайда, шона тіліндегі зат есімдердің кластық жүйесі грамматикалық тек категориясының қызметін атқарады және одан да күрделірек. Бұл жүйеде адамдарға, жануарларға, ағаштарға, құрал-саймандарға және абстрактілі ұғымдарға арналған арнайы кластар бар.
Сонымен қатар, уақыт пен шақ категорияларында да ерекшеліктер бар. Шона тілінде етістіктің шақтары мен аспектілері өте күрделі префикстік және инфикстік комбинациялар арқылы көрсетіледі. Қазақ тіліндегі етістіктің өткен, осы және келер шақ формаларын шона тіліне аударғанда, контекстке байланысты дұрыс шақ префиксін таңдау өте маңызды. Мысалы, жақын арада болған оқиға мен баяғыда болған оқиға үшін шона тілінде әртүрлі өткен шақ формалары қолданылады.
4. Мәдени және фразеологиялық сәйкестіктерді іздеу
Аударма тек сөздерді бір тілден екінші тілге көшіру емес, бұл екі мәдениет арасындағы көпір. Қазақ халқының көшпелі тұрмыс-тіршілігіне, салт-дәстүріне және ислам мәдениетіне байланысты қалыптасқан ұғымдар мен фразеологизмдерді шона тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Мысалы, "ат байлады", "шідерлеу", "асар" немесе "бата беру" сияқты ұғымдардың шона мәдениетінде тікелей баламасы жоқ.
Шона халқы да өз кезегінде бай ауыз әдебиетіне, дәстүрлі наным-сенімдерге және отбасылық тотемдерге (mutupo) негізделген ерекше мәдениетке ие. Олардың мәдениетінде ата-бабалар рухына (vadzimu) және табиғат күштеріне үлкен мән беріледі. Мұндай мәдени айырмашылықтарды еңсеру үшін аудармашы сипаттамалы аударма, адаптация немесе мәдени баламаларды табу әдістерін қолдануы керек. Мәтіннің негізгі мағыналық жүгі мен эмоциялық бояуын сақтау – аудармашының басты міндеті.
5. Қазақ тілінен шона тіліне сапалы аударуға арналған кеңестер
Егер сіз осы екі тіл арасындағы аудармамен айналысатын болсаңыз, келесі кеңестерді есте сақтағаныңыз абзал:
- Мәтінді толық талдау: Аударманы бастамас бұрын түпнұсқа мәтінді мұқият оқып шығып, оның негізгі идеясын, стилін және мақсатты аудиториясын анықтаңыз.
- Сөздік қормен жұмыс: Қазақ және шона тілдерінің екіжақты сөздіктері шектеулі болғандықтан, көмекші тіл ретінде ағылшын тілін қолдануға тура келуі мүмкін. Алайда, ағылшын тілі арқылы аударғанда мағыналық қателіктер жібермеу үшін екі тілдің де түсіндірме сөздіктерін қоса тексеріңіз.
- Синтаксистік икемділік: Қазақ тіліндегі ұзын, күрделі құрмалас сөйлемдерді шона тіліне аударғанда, оларды қысқа, түсінікті жай сөйлемдерге бөліп аударған тиімді. Бұл мәтіннің оқылуын жеңілдетеді.
- Мәдени адаптация: Мақал-мәтелдер мен идиомаларды сөзбе-сөз аудармаңыз. Шона тіліндеге мағынасы сәйкес келетін балама мақалдарды (tsumo) іздеңіз.
- Шона тілінің тоналдылығын ескеру: Жазбаша аудармада бұл аз байқалғанымен, шона тілі – тоналды тіл. Кейбір сөздердің мағынасы олардың қалай айтылатынына байланысты өзгереді. Егер сіз аудио немесе бейнематериалдарды аударсаңыз немесе локализацияласаңыз, дыбыстау кезінде бұл факторды міндетті түрде ескеру керек.
6. Аударманың сапасын тексеру және редакциялау
Аударма дайын болғаннан кейін оны міндетті түрде бірнеше кезеңнен тұратын тексеруден өткізу қажет. Бірінші кезекте грамматикалық сәйкестіктер мен зат есім кластарының дұрыс қолданылуы тексеріледі. Одан кейін мәтінді шона тілін ана тілі ретінде білетін маманға (proofreader) немесе редакторға тексерту өте маңызды. Бұл мәтіннің табиғи естілуін және жергілікті халыққа толықтай түсінікті болуын қамтамасыз етеді. Тілдік нормалардың сақталуы кәсіби аударманың ең жоғары стандарты болып табылады.