אין דער הײַנטיקער גלאָבאַלער קאָמוניקאַציע־עפּאָכע שטעלט די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף יאַוואַנעזיש מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקע לינגוויסטישע און קולטורעלע פֿאַרבינדונג צווישן צוויי אינגאַנצן פֿאַרשיידענע וועלטן. ייִדיש, אַ שפּראַך וואָס האָט זיך אַנטוויקלט אין אייראָפּע און טראָגט אין זיך אַ גערמאַנישן יסוד צוזאַמען מיט טיפֿע העברעיִש־אַרמישע (לשון־קודש) און סלאַווישע עלעמענטן, איז פֿול מיט ספּעציפֿישע רעליגיעזע, סאָציאַלע און פֿילאָסאָפֿישע באַגריפֿן. פֿון דער אַנדערער זײַט באַגעגענען מיר יאַוואַנעזיש, די גרעסטע רעגיאָנאַלע שפּראַך אין אינדאָנעזיע, וואָס געהערט צו דער אויסטראָנעזישער שפּראַכן־משפּחה און איז טיף פֿאַרשטריקט אין די סאָציאַלע היראַרכיעס און די טראַדיציעס פֿונעם אינדזל יאַוואַ. די דאָזיקע איבערזעצונגס־אַרבעט פֿאָדערט פֿונעם פּראָפֿעסיאָנעלן איבערזעצער ניט בלויז אַ גרויסע פֿליסיקייט אין ביידע שפּראַכן, נאָר אויך אַ טיפֿן וויסנשאַפֿטלעכן פֿאַרשטאַנד פֿון די סינטאַקטישע סטרוקטורן און קולטור־קאָנטעקסטן פֿון ביידע קולטורן.
די סינטאַקטישע סטרוקטורן און גראַמאַטישע דיפֿערענצן
די ערשטע לינגוויסטישע שוועריקייט פֿאַרן איבערזעצער ליגט אין די פֿונדאַמענטאַלע אונטערשיידן צווישן די גראַמאַטישע סיסטעמען פֿון ייִדיש און יאַוואַנעזיש. ייִדיש איז אַ פֿלעקטיווע שפּראַך, וווּ די ווערטער בײַטן זיך לויט מין (זכר, נקבה, נייטראַל), צאָל (איינצאָל, מערצאָל) און פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו). די ייִדישע זאַץ־סטרוקטור פֿאָלגט דעם ווערב־צווייטן כּלל (V2) אין הויפּטזאַצן, וואָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז שטענדיק שטיין אויפֿן צווייטן אָרט, אַפֿילו ווען מען הייבט אָן דעם זאַץ מיט אַן אַדווערב אָדער אַן אָביעקט. דאָס גיט דעם ייִדישן זאַץ אַ קאָמפּליצירטן אָבער דעפֿינירטן ריטם.
אין קעגנזאַץ צו ייִדיש, איז יאַוואַנעזיש אַן אַנאַליטישע שפּראַך וואָס פֿאַרמאָגט נישט קיין קאָניוגאַציע פֿאַר ווערבן אָדער דעקלינאַציע פֿאַר נאָמענווערטער. עס זענען נישטאָ קיין גראַמאַטישע מינים אָדער פֿאַלן. צײַט־באַגריפֿן (פּרעזענס, פּאַסט, פֿוטור) ווערן נישט אויסגעדריקט דורך ענדונגען פֿונעם ווערב, נאָר דורך נוצן אַדווערבן פֿון צײַט אָדער אַספּעקט־ווערטער ווי "wis" (שוין געשען) אָדער "arep" (וועט פּאַסירן). ווען מען זעצט איבער פֿון ייִדיש, מוז מען די רײַכע צײַט־סטרוקטורן (ווי דער פּרעטעריטום, פּערפֿעקט און פּלוסקואַמפּערפֿעקט) איבערגעבן דורך צוגעבן דעקלאַראַטיווע צײַט־ווערטער אויף יאַוואַנעזיש, אַזוי אַז דער לייענער זאָל פֿאַרשטיין דעם גענויעם כראָנאָלאָגישן סדר פֿון די געשעענישן.
אַן אַנדער קריטישער פֿאַקטאָר איז די ראָלע פֿונעם פּאַסיוו. אין פֿאָרמאַלן יאַוואַנעזיש איז די פּאַסיווע קאָנסטרוקציע פֿיל מער פֿאַרשפּרייט און נאַטירלעך ווי אין ייִדיש. דער איבערזעצער מוז אָפֿט מאָל פֿאַרוואַנדלען אַן אַקטיוון ייִדישן זאַץ אויף אַ פּאַסיוון יאַוואַנעזישן זאַץ כדי צו היטן אויף דעם אָנגענומענעם ליטעראַרישן טאָן.
די סאָציאָ־לינגוויסטישע מדרגות פֿון יאַוואַנעזיש (Unggah-Unggah)
איינער פֿון די מערסט ספּעציפֿישע אַספּעקטן פֿון דער יאַוואַנעזישער שפּראַך איז איר סיסטעם פֿון רעדנער־מדרגות, וואָס אָפּשפּיגלט די היראַרכישע סאָציאַלע סטרוקטור פֿון דער יאַוואַנעזישער געזעלשאַפֿט. די סיסטעם, באַקאַנט ווי "אונגאַה־אונגוה" (Unggah-ungguh), צעטיילט די שפּראַך אויף צוויי הויפּט־מדרגות:
- נגאָקאָ (Ngoko): די אומפֿאָרמאַלע, פּשוטע שפּראַך. זי ווערט גענוצט ווען מען רעדט צו גלײַכע פֿרײַנד, יִנגערע מענטשן, אָדער מענטשן מיט וועמען מען איז זייער נאָענט.
- קראָמאַ (Krama): די פֿאָרמאַלע, הויפֿלעכע און רעספּעקטפֿולע שפּראַך. זי ווערט גענוצט ווען מען ווענדט זיך צו עלטערע מענטשן, פּערזענלעכקייטן מיט הויכן סטאַטוס, אָדער מענטשן וואָס מען קען נישט גוט.
אין ייִדיש עקסיסטירט אַן ענלעכע סאָציאַלע מדרגה מיט די פּראָנאָמינען "דו" און "איר", אָבער אין יאַוואַנעזיש ענדערט זיך נישט בלויז דער פּראָנאָמען, נאָר די ווערטער אַליין. צום בײַשפּיל, דאָס וואָרט פֿאַר "עסן" איז "mangan" אין נגאָקאָ, אָבער "dahar" אָדער "nedha" אין קראָמאַ. פֿאַרן איבערזעצער פֿון ייִדיש מיינט דאָס, אַז יעדער דיִאַלאָג אָדער געשריבענער טעקסט מוז אַנאַליזירט ווערן סאָציאָלאָגיש. אויב דער טעקסט באַהאַנדלט אַן ערנסטע רעליגיעזע אָדער אַקאַדעמישע טעמע, מוז ער איבערגעזעצט ווערן אויף הויכן קראָמאַ. אויב עס איז אַ פּשוטע מעשׂה צווישן פֿרײַנד, וועט נגאָקאָ זײַן דאָס פּאַסיקע כלי.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און די וועלט פֿון ייִדישקייט
ייִדיש איז נישט בלויז אַ מיטל פֿאַר קאָמוניקאַציע; זי איז די נשמה פֿון דער ייִדישער קולטור און געשיכטע אין מזרח־אייראָפּע און די תּפוצות. זי פֿאַרמאָגט אַ ברייטן וואָקאַבולאַר פֿון העברעיִשן און סלאַווישן אָפּשטאַם וואָס באַשרײַבט ייִדישע מנהגים, רעליגיעזע באַגריפֿן און פֿילאָסאָפֿיע. ווערטער ווי "חוצפּה", "נשמה", "צדיק", "דאַוונען" און "פֿרומקייט" זענען טיף אָנגעלאָדן מיט רעליגיעזער און היסטאָרישער באַדײַטונג.
בײַם איבערזעצן אויף יאַוואַנעזיש, אַ שפּראַך וואָס איז טיף באַאײַנפֿלוסט פֿון הינדויִזם, בודהיזם און ספּעציעל איסלאַם, מוז דער איבערזעצער זוכן קולטורעלע עקוויוואַלענטן וואָס וועלן מאַכן דעם טעקסט פֿאַרשטענדלעך אָן צעשטערן דעם אָריגינעלן טעם. צום בײַשפּיל:
- דאַוונען און תפילה: מען קען ניצן דאָס וואָרט "sembahyang" (וואָס באַשרײַבט דאָס מתפּלל זײַן אין אַלגעמיין) אָדער דאָס איסלאַמיש־געשטיצטע וואָרט "sholat", אָבער דער איבערזעצער מוז אָפּשאַצן צי דער דאָזיקער קאָנטעקסט גיט איבער די ספּעציפֿישע סביבֿה פֿון אַ ייִדישער שול. מאָל איז בעסער צו ניצן דאָס ייִדישע וואָרט אין יאַוואַנעזישער טראַנסקריפּציע צוזאַמען מיט אַ קורצער גלאָסאַר־ערקלערונג.
- צדקה: דאָס וואָרט קען געפֿינען אַן עקוויוואַלענט אין דעם יאַוואַנעזישן "amal" אָדער "sedekah" (וואָס קומט פֿון אַראַביש). דאָס מאַכט דעם באַגריף פֿון רעליגיעזער פֿילאַנטראָפּיע גלײַך פֿאַרשטענדלעך פֿאַר דעם יאַוואַנעזישן לייענער.
- נשמה און רוחניות: יאַוואַנעזיש פֿאַרמאָגט דאָס וואָרט "nyawa" אָדער "jiwa" פֿאַר דער מענטשלעכער זעל. די ווערטער זענען זייער פּאַסיק איבערצוגעבן די פֿילאָסאָפֿישע אַספּעקטן פֿון ייִדישן גײַסט.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
פֿאַר די וואָס ווילן זיך נעמען צו דער אַרבעט פֿון איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף יאַוואַנעזיש, זענען דאָ עטלעכע גאָלדענע עצות וואָס קענען פֿאַרבעסערן די קוואַליטעט פֿונעם טעקסט:
- באַשטימען דעם רעדנער־מדרגה פֿונעם טעקסט אָנהייב אָן: דער גאַנצער איבערזעצונג־פּראָצעס וועט זיך בײַטן לויט דעם צי איר קלײַבט אויס קראָמאַ אָדער נגאָקאָ. שרײַבט אויף אַ קאָנסיסטענטן אופֿן דורכן גאַנצן דאָקומענט.
- באַנוצן זיך מיט "בריק־שפּראַכן" מיט פֿאָרזיכטיקייט: היות עס עקסיסטירן נישט קיין גוטע דירעקטע ייִדיש־יאַוואַנעזיש ווערטערביכער, וועט דער איבערזעצער אָפֿט מאָל מוזן ניצן ענגליש אָדער אינדאָנעזיש ווי אַ מעדיאַטאָר. אָבער אכטונג: ענגלישע איבערזעצונגען פֿון ייִדיש פֿאַרלירן אָפֿט מאָל די טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע קולטורעלע פֿאַרבן. פֿאַגלײַכט תּמיד דעם ענד־טעקסט מיט דעם אָריגינעלן ייִדישן מקור.
- באַהאַנדלען אידיאָמען קולטורעל, נישט וואָרט־בײַ־וואָרט: ייִדישע אויסדרוקן ווי "מאַכן אַ שפּיל פֿון עפּעס" אָדער "לייגן קאָפּ אויף קאָפּ" האָבן נישט קיין וואָרט־בײַ־וואָרט זינען אין יאַוואַנעזיש. זוכן יאַוואַנעזישע פּאַראַלעלן (ווי די לאָקאַלע שפּריכווערטער "Bebasan") וואָס דריקן אויס ענלעכע געדאַנקען פֿון קאָאָפּעראַציע אָדער אינסטינקט.
- אָפּהיטן דעם ליטעראַרישן לויף פֿון דער שפּראַך: יאַוואַנעזיש האָט ליב אַ פֿליסיקן, ווייכן הילכעדיקן קלאַנג. ייִדישע זאַצן מיט פֿיל קאָנדזשונקציעס און קאָמפּליצירטע אונטערזאַצן מוזן אָפֿט מאָל צעטיילט ווערן אויף קלענערע, גרינגערע פֿראַזעס אויף יאַוואַנעזיש כדי נישט צו שווער מאַכן אויפֿן לייענער.
די אַרבעט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף יאַוואַנעזיש איז אַ מעשׂה פֿון בויען אַ בריק צווישן צוויי וועלטן וואָס באַגעגענען זיך זעלטן. אָבער דורך אַ קאָמבינאַציע פֿון לינגוויסטישער גענויקייט און קולטורעלער עמפּאַטיע, קען דער איבערזעצער העלפֿן צעשפּרייטן די ייִדישע ליטעראַטור און פֿילאָסאָפֿיע אין דעם דרום־מיזרח אזיאַטישן ראַיאָן אויף אַן אמת פֿאַרשטענדלעכן און שעפֿערישן אופֿן.