Hizkuntzalaritzaren eta itzulpengintzaren munduan, euskara eta mongoliera jatorri erabat ezberdineko hizkuntzak dira. Euskara hizkuntza isolatua da, Europako zaharrenetakoa, eta mongoliera, berriz, mongoliar hizkuntzen familiako kidea, Altaiko hipotesiarekin maiz lotua. Hala ere, azterketa tipologiko sakon batek erakusten du bi hizkuntzek badituztela ezaugarri estruktural harrigarriki antzekoak, baina baita itzultzaile profesionalarentzat erronka handia dakarten desberdintasun sakonak ere. Euskaratik mongolierara zuzenean itzultzeko prozesua ez da hitzak ordezkatzea soilik; bi mundu-ikuskera, sintaxi-sistematika eta morfologia-arau konplexuak egokitzea da.
1. Antzekotasun Estrukturalak: Aglutinazioa eta SOA Ordena
Itzultzaile baten ikuspuntutik, albisterik onena bi hizkuntzen oinarrizko ordenan datza. Euskara zein mongoliera Subjektua-Objektua-Aditza (SOA) ordenako hizkuntzak dira. Horrek esan nahi du esaldiaren egitura nagusia antzekoa dela, eta horrek erraztu egiten du informazioaren fluxu naturala mantentzea. Adibidez, euskarazko "Nik liburua irakurri dut" esaldia eta mongolierazko "Би ном уншсан" (Bi nom unshsan) esaldia egitura berari jarraitzen diote: Subjektua (Nik / Bi), Objektua (liburua / nom), eta amaieran Aditza (irakurri dut / unshsan).
Gainera, biak dira hizkuntza aglutinatzaileak. Deklinabide eta egitura gramatikalak erro bati atzizkiak gehituz eraikitzen dira. Euskaraz hitz bati kasu-markak, pluralgileak eta artikuluak eransten zaizkion bezala (adibidez, etxe-a-etan-tik), mongolierak ere atzizki-katea erabiltzen du informazio gramatikala adierazteko (adibidez, гэр-үүд-ээс (ger-üüd-ees) - "etxeetatik"). Antzekotasun morfologiko eta sintaktiko honek egitura-zati handiak modu paraleloan antolatzea ahalbidetzen du, Europako hizkuntza indoeuroparrekin (adibidez, gaztelaniarekin edo frantsesarekin) gertatzen ez den bezala.
2. Lerrokadura Sintaktikoa: Ergatibotasuna vs. Nominatibo-Akusatiboa
Antzekotasunak antzekotasun, desberdintasun sintaktiko nagusia bi hizkuntzen lerrokaduran dago. Euskara hizkuntza ergatibo-absolutiboa da. Esaldiaren subjektuak marka berezia hartzen du aditza igarokorra denean (-k atzizkia), eta marka gabe geratzen da (absolutiboan) aditza igarogabea denean edo objektu zuzena denean.
Mongoliera, ordea, hizkuntza nominatibo-akusatiboa da. Mongolieraz, subjektua beti nominatiboan doa (markarik gabe, egitura hutsean), aditza igarokorra izan ala ez. Objektu zuzenak, aldiz, kasu akusatiboaren marka hartzen du (-ыг / -ийг / -г) zehaztua denean, edo markarik gabe geratzen da zehaztugabea denean. Euskaratik mongolierara itzultzean, kontu handiz ibili behar da ergatiboaren subjektuak mongolierazko nominatibo soilean jarriz, eta absolutiboan dauden objektu zuzenak mongolierazko akusatibo zehatz edo zehaztugabe gisa behar bezala deklinatuz.
3. Kasuen Korrespondentzia eta Deklinabide Konplexua
Euskarak zein mongolierak kasu-sistema aberatsak dituzte, eta horien arteko korrespondentzia zehatza ezartzea funtsezkoa da itzulpenaren zehaztasunerako. Hona hemen kasu nagusien arteko baliokidetza taula logiko bat:
- Inesiboa (non? -an): Mongolieran Datibo-Lokatiboa erabiltzen da (-д / -т). Adibidez, mendian -> ууланд (uuland).
- Ablatiboa (nondik? -tik): Mongolieran ere Ablatiboa dago (-аас / -ээс / -оос / -өөс). Adibidez, etxetik -> гэрээс (gerees).
- Genitiboa (noren? / noreko?): Mongolierazko Genitiboa (-ын / -ийн / -ны / -ний) erabiltzen da jabetza adierazteko.
- Instrumentala (zertaz? -z): Mongolieran Instrumentala dago (-аар / -ээр / -оор / -өөр). Adibidez, autoz -> машинаар (mashinaar).
- Komitatiboa (norekin? -ekin): Mongolierazko Soziatiboa edo Komitatiboa (-тай / -той / -тэй). Adibidez, lagunarekin -> найзтай (naiztai).
Hala ere, kontuz ibili behar da euskarazko norabideko kasuekin (adlatiboa, hurbiltze-adlatiboa, mugatze-adlatiboa). Mongolierak norabide-kasu sinpleagoak ditu (alatiroa edo datibo-lokatiboa), eta askotan postposizioak erabili behar dira euskararen ñabardura espazial guztiak adierazteko.
4. Bokal-Harmonia Mongolieran: Erronka Fonetiko eta Ortografikoa
Euskarak ez du bokal-harmoniarik, baina mongolieraz arau fonologiko garrantzitsuena da. Mongolierazko bokalak hiru taldetan banatzen dira:
- Bokal maskulinoak (atzekoak): А, О, У
- Bokal femeninoak (aurrekoak): Э, Ө, Ү
- Bokal neutralak: И
Hitz baten erroak bokal maskulinoak baditu, hitz horri gehitzen zaizkion atzizki guztiek ere bokal maskulinoak izan behar dituzte. Erroak bokal femeninoak baditu, atzizkiek femeninoak izan behar dituzte. Euskal izen propioak (toki-izenak edo pertsona-izenak) mongolierara transliteratzean eta deklinatzean, itzultzaileak erabaki behar du izen horrek bokal maskulinoen edo femeninoen harmonia jarraituko duen. Adibidez, Bilbo izenak bokal maskulinoak ditu (i, o), beraz, mongolierazko atzizkiak maskulinoak izango dira; Gasteiz izenak bokal aurrekoak ditu (a, e, i), eta harmonia femeninoa aplikatu ohi zaio.
5. Aditz-Sistemaren Konparaketa eta Ebidentzialtasuna
Euskarazko aditza polipersonala da: adizki jokatuak subjektuaren, objektu zuzenaren eta zeharkako objektuaren pertsona eta zenbakia erakusten ditu (adibidez, dizkizut). Mongolieraz, aldiz, aditzak ez du pertsona-markarik adierazten adizkian bertan; subjektuaren izenordainak argitzen du nor den egilea. Mongolierazko aditz-sistemak, ordea, aspektua, tenpora eta ebidentzialtasuna markatzen ditu modu oso zehatzean.
Ebidentzialtasuna (ekintza nola ezagutu den adieraztea) funtsezkoa da mongolieraz. Hiztunak ekintza bere begiekin ikusi badu, atzizki bat erabiltzen du (-лаа); besteren baten bidez jakin badu (entzundakoa), beste atzizki bat (-жээ / -чээ). Euskarazko "omen" edo "bide" bezalako partikula modalak mongolierazko aditz-atzizki ebidentzial hauen bidez itzuli behar dira zuzenean, testuinguruaren fidagarritasuna mantentzeko.
6. Kultur Lokalizazioa eta Hutsune Semantikoak
Itzulpen oro kultura-transkripzio bat da. Euskal Herria itsasoari, mendi berdeei eta baserri-bizitzari lotutako herrialdea da; Mongolia, berriz, estepari, basamortuari, bizimodu nomadari eta zaldi-kulturari lotua dago. Honek hutsune semantiko nabarmenak sortzen ditu:
- Itsasoko terminologia: Euskarak itsasoarekin, arrantzarekin eta portuekin lotutako lexiko aberatsa du. Mongolierak (munduko estatu itxiena geografikoki) ez du terminologia zehatzik arlo honetan, eta askotan errusieratik jasotako maileguak edo deskribapen-perifrasiak erabili behar dira.
- Bizimodu nomada eta animaliak: Mongolierak hamarnaka hitz ditu zaldiaren adina, kolorea, ibilera edo izaera zehazteko. Euskarazko "zaldi" soilak mongolieraz ñabardura asko gal ditzake testuingurua egokitzen ez bada. Mongolierazko "Гэр" (Ger) hitza ez da "etxe" soil bat, denda tradizional nomada baizik; euskarara itzultzean testuinguruaren arabera egokitu behar da.
7. Mongolierara Itzultzeko Gomendio Praktikoak
- Aldatu ikuspegia ergatibotik akusatibora: Ziurtatu euskarazko subjektu ergatiboak mongolierazko nominatibo bihurtzen dituzula, eta arreta jarri objektu zuzenaren zehaztasunean mongolierazko akusatiboaren marka egokia aukeratzeko.
- Errespetatu bokal-harmonia: Euskal izenak transliteratzean (alfabeto zirilikora pasatzean), ziurtatu atzizkiek hitzaren bokal nagusien harmonia grafiko eta fonetikoa errespetatzen dutela.
- Kontuan hartu ebidentzialtasuna: Begiratu euskarazko testuan zeharkako diskurtsoa edo zalantza adierazten duten elementuak (omen, omen da, dirudienez) eta bihurtu itzazu mongolierazko aditz-forma zeharkako edo entzunezkoetan.
- Egokitu kultur irudiak: Itsasoari edo baserri-giroari buruzko metaforak itzultzean, saiatu mongolieraz zentzua izango duten irudi natural edo tradizionalen bidez ordezkatzen, mezuaren indar estetiko eta komunikatiboa gal ez dadin.