Қазіргі таңда қазақ тілінен орыс тіліне аудару мәселесі мемлекеттік, қоғамдық және бизнес салаларында аса өзекті. Бұл екі тіл Қазақстанның ақпараттық кеңістігінде тығыз байланыста болғанымен, олар мүлдем басқа тілдік жүйелерге жатады. Қазақ тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын агглютинативті тіл болса, орыс тілі — үндіеуропалық тілдер отбасына кіретін флективті тіл. Осы құрылымдық және типологиялық алшақтық аударма процесінде өзіндік заңдылықтар мен қиындықтарды тудырады. Сапалы аударма жасау үшін сөздерді жай ғана аудару жеткіліксіз, екі тілдің терең грамматикалық, синтаксистік және мәдени-семантикалық айырмашылықтарын ескеру қажет. Бұл мақалада қазақ тілінен орыс тіліне аудару барысында кездесетін негізгі нюанстар мен практикалық кеңестерді қарастырамыз.
1. Морфологиялық айырмашылықтар және сөз түрленуі
Агглютинативті және флективті тілдердің арасындағы басты айырмашылық сөзжасам мен сөз түрлендіру тәсілдерінде көрінеді. Қазақ тілінде түбірге қосымшалар белгілі бір қатаң ретпен жалғанады, ал орыс тілінде бір ғана жалғау (флексия) бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (тек, сан, септік) білдіре алады.
- Грамматикалық тек (род) категориясы: Қазақ тілінде зат есімдер мен есімдіктер текке бөлінбейді. Мәселен, үшінші жақтағы «ол» есімдігі орыс тіліне аударылғанда мәнмәтінге байланысты «он», «она» немесе «оно» болып өзгеруі тиіс. Аудармашы сөйлемнің мазмұнына қарап, кейіпкердің немесе заттың жынысын, тегін дәл анықтауы керек. Мысалы, «Мұғалім келді» дегенді орысша сөйлемнің контексіне қарай «Учитель пришел» немесе «Учительница пришла» деп беру маңызды.
- Тәуелдік формалары: Қазақ тілінде заттың кімге тиесілі екені тәуелдік жалғаулары арқылы өрнектеледі (мысалы: үйім, үйіңіз, үйі). Орыс тілінде бұл мағына иелік есімдіктері (мой дом, ваш дом, его дом) арқылы жеткізіледі. Бұл құрылымдық айырмашылық орыс тіліндеге сөйлемнің ұзаруына әкеледі.
- Предлогтар мен септіктер жүйесі: Қазақ тіліндегі септік жалғаулары мен септеулік шылаулар орыс тілінде көбінесе предлогтармен үйлеседі. Орыс тіліндегі предлогтардың қолданылу аясы өте кең және олардың септіктермен байланысу заңдылықтары күрделі. Мысалы, «үстел үстінде» тіркесі орыс тілінде «на столе» (жатыс септігі мен 'на' предлогы) болып аударылады.
2. Синтаксистік құрылым және сөздердің орын тәртібі
Синтаксистік деңгейдегі ең үлкен айырмашылық — сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібінде. Қазақ тілінде баяндауыш (етістік) әдетте сөйлемнің ең соңында тұрады (SOV — бастауыш, толықтауыш, баяндауыш). Ал орыс тілінде сөздердің орын тәртібі салыстырмалы түрде еркін болғанымен, негізгі бейтарап құрылым — SVO (бастауыш, баяндауыш, толықтауыш) болып табылады.
Бұл ерекшелік әсіресе ұзақ, күрделі құрмалас сөйлемдерді аударғанда айқын көрінеді. Қазақ тіліндегі көсемше мен есімше тұлғалары арқылы жасалған бағыныңқы сөйлемдер орыс тіліне аударылғанда көбіне анықтауыштық немесе пысықтауыштық бағыныңқы сөйлемдерге, не болмаса есімшелі/көсемшелі орамдарға (причастный/деепричастный оборот) айналады:
Мысалы: «Жиналысқа қатысқан қызметкерлер жаңа жобаны талқылады.»
Орысша аудармасы: «Сотрудники, участвовавшие в собрании, обсудили новый проект.» (Қазақ тіліндегі есімше орыс тіліндегі причастный оборотқа айналды).
Сөзбе-сөз аударма (калька) жасау сөйлемнің стилін бұзып, орыс тіліндегі мәтінді ауыр әрі жасанды етеді. Сондықтан аудармашы сөйлемді толық түсініп, оны орыс тілінің заңдылығына сай қайта құрауы тиіс.
3. «Аудармашының жалған достары» және семантикалық алшақтық
Қазақ және орыс тілдеріндегі кейбір сөздер сырттай ұқсас естілгенімен немесе тарихи байланыстарға ие болғанымен, қазіргі тілде мүлдем басқа мағына береді. Бұл құбылыс лингвистикада «аудармашының жалған достары» деп аталады. Сондай-ақ, орыс тілінен қазақ тіліне енген кірме сөздердің мағыналық реңктері уақыт өте келе өзгеріске ұшыраған.
Сонымен қатар, көпмағыналы сөздердің контекстік баламаларын таңдауда жиі қателіктер кетеді. Мысалы, қазақ тіліндегі «бас» сөзі тек адамның дене мүшесін ғана емес, сонымен бірге «басшылық», «бастау», «негізгі» деген ауыспалы мағыналарды да білдіреді. Орыс тіліне аударған кезде әр жағдайда сәйкес сөзді (голова, глава, начало, главный) таңдау керек.
4. Мәдени реалийлер мен фразеологизмдерді локализациялау
Көркем және публицистикалық мәтіндерді қазақ тілінен орыс тіліне аудару барысында ұлттық мәдениетке тән сөздерді (реалийлерді) және тұрақты сөз тіркестерін беру үлкен шеберлікті қажет етеді. Мақал-мәтелдерді сөзбе-сөз аудару олардың бейнелілік сипатын жояды.
- Бейнелі баламаларды іздеу: «Екі кеменің басын ұстаған суға кетеді» деген мақалды орыс тіліне тікелей аудармай, «За двумя зайцами погонишься — ни одного не поймаешь» деген фразеологиялық баламасымен берген дұрыс.
- Реалийлерді транслитерациялау және сипаттау: Қазақтың ұлттық дәстүрлері мен тұрмыстық заттарына қатысты атаулар (мысалы: «шаңырақ», «төр», «сүйінші», «келін түсіру») орыс тіліне сол күйінде транслитерацияланып, мәтін соңында немесе сілтемеде қысқаша түсіндіріледі. Бұл мәдени құндылықты сақтауға мүмкіндік береді.
5. Кәсіби аудармашыларға арналған пайдалы кеңестер
Қазақ-орыс аудармасының сапасын жаңа деңгейге көтеру үшін келесі кәсіби кеңестерді ұстану ұсынылады:
- Сөйлемді тұтастай оқу және талдау: Сөздерді жеке-жеке аудармаңыз. Алдымен сөйлемнің, тіпті абзацтың жалпы мағынасын түсініп алып, содан кейін барып орыс тіліндегі баламасын жасаңыз.
- Калька әдісінен толық бас тарту: Қазақ тілінің құрылымын орыс тіліне күштеп таңбалаудан аулақ болыңыз. Сөйлемнің орысша нұсқасы орыс тілінде сөйлейтін адамға табиғи естілуі тиіс.
- Сөздіктермен жұмыс істеу: Терминологиялық сөздіктерді, фразеологиялық және синонимдер сөздігін тұрақты түрде қолданыңыз. Мәтіннің саласына (заң, медицина, техника) сәйкес арнайы глоссарийлер жасаңыз.
- Редакциялау мен корректура: Аударылған мәтінді міндетті түрде бірнеше сағаттан кейін (немесе келесі күні) жаңа көзбен қайта оқып шығыңыз. Бұл стилистикалық қателер мен жаңсақтықтарды жылдам анықтауға көмектеседі.
- Тілдік ортаны сезіну: Екі тілдегі БАҚ, әдебиет және ғылыми жарияланымдарды үнемі оқып, тілдегі соңғы үрдістер мен жаңа сөздерді бақылап отырыңыз.
Қорытындылай келе, қазақ тілінен орыс тіліне аудару — бұл механикалық жұмыс емес, қос халықтың мәдениеті мен тілдік ерекшеліктерін тоғыстыратын шығармашылық процесс. Осы процесте лингвистикалық нюанстарды дұрыс ескеру аударманың дәлдігі мен жоғары сапасын қамтамасыз етеді.